گجت نیوز آخرین اخبار تکنولوژی، علم و خودرو 
با افزایش توجه و استفاده کاربران از اینترنت ماهوارهای استارلینک، حاکمیت دیجیتال با چالشی تازه در عرصه کنترل و سیاستگذاری روبهرو شده است.
از تاریخ ۲۴ اسفند سال جاری، اتصال اینترنت در سراسر کشور بهطور کامل قطع شده و گزارشهای بینالمللی از جمله نتبلاکس تأیید میکند که حتی همان کمتر از یک درصد کاربران باقیمانده نیز دسترسی خود را از دست دادهاند. این خاموشی گسترده، ارتباط میلیونها نفر با جهان خارج را مختل کرده و نشانهای جدی از تشدید محدودیتهای ارتباطی است. در این میان، بخشی از کاربران با استفاده از اینترنت ماهوارهای استارلینک همچنان قادر به برقراری ارتباط بینالمللی هستند که شکافی نو میان کاربران متصل و محروم ایجاد کرده است.
افزایش تقاضا برای اینترنت ماهوارهای استارلینک در سایه قطعیها
قطعها و اختلالهای مکرر اینترنت در ایران که در سالهای اخیر از ابزار مدیریت بحران به ابزاری برای کنترل فضای ارتباطی و مدیریت افکار عمومی تبدیل شده، اکنون پیامدهای تازهای به همراه داشته است. کاهش دسترسی کاربران به خدمات جهانی، فلجشدن ارتباطات کسبوکارها و ناتوانی میلیونها نفر در بهرهگیری از ارتباط آزاد، موجب شده بخشی از جامعه به دنبال گزینهای برای رهایی از محدودیتهای اعمالشده بر شبکه داخلی باشند.
در این میان، اینترنت ماهوارهای استارلینک که قرار بود امکانی فراگیر برای مناطق فاقد زیرساخت باشد، در ایران رنگی از لوکسبودن و ریسک به خود گرفته است. با افزایش طولانیمدت اختلالها، آن دسته از کاربران که توان مالی بالاتری دارند مسیر دشوار اما امیدوارانه خرید تجهیزات استارلینک را در پیش گرفتهاند.
در شرایط عادی، شهروندان ایرانی امکان ثبتنام مستقیم و رسمی برای خرید این ماهواره را ندارند، چرا که شرکت اسپیس ایکس هنوز نام ایران را در فهرست کشورهای مجاز به استفاده از خدمات خود قرار نداده است. از همینرو، بازار خاکستری و غیررسمی فروش پایانههای استارلینک در شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای زیرزمینی شکل گرفته که همه چیز در آن از طریق ارتباطات ناشناس و پرداخت رمزارزی انجام میشود.
گزارشها و بررسیهای رسانهای نشان میدهد فروشندگان تجهیزات اینترنت ماهوارهای استارلینک در کانالهای خصوصی و وبسایتهای محدود داخلی، مبلغی بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون تومان برای تحویل هر پایانه درخواست میکنند که برای بسیاری از شهروندان دستنیافتنی است. چندین فروشنده تأیید کردهاند که پس از افزایش نظارتهای بانکی و امنیتی، دیگر حاضر به دریافت وجه از طریق کارت بانکی ایرانی نیستند و تنها در صورت پرداخت کامل مبلغ با تتر یا سایر رمزارزهای پایدار، فروش را انجام میدهند.
چالشهای فنی ارتباطات ماهوارهای در ایران
پیشتر در جریان قطعی گسترده اینترنت از ۱۸ دیماه تا حدود ۲۰ روز پس از آن، میزان تقاضا برای این تجهیزات چند برابر شد. همان زمان برخی کاربران گزارش کردند که علیرغم نصب و فعالسازی استارلینک، سرعت و پایداری اتصالشان بهطور محسوسی کاهش یافته است. کارشناسان فنی در آن مقطع احتمال دادند ارسال پارازیت و اختلال عمدی در فرکانسهای ارتباطی ماهوارهای (Ku و Ka) و تداخل در سیستم GPS، عامل اصلی این افت کیفیت بوده است که در کشورهای دارای سیاستهای کنترلی مشابه نیز سابقه دارد.
- کشف و ضبط صدها سامانه استارلینک توسط وزارت اطلاعات
- گیگهای میلیونی استارلینک؛ تجارت تازه اینترنت در سایه محدودیتها
- دستگیری عامل توزیع اینترنت بدون فیلتر استارلینک در چند استان کشور
استفاده از اینترنت ماهوارهای در کشورهایی با نظام نظارت سختگیرانه با سه مانع اصلی روبهروست:
۱. شناسایی فیزیکی: برخلاف ابزارهای نرمافزاری مانند ویپیان، پایانههای استارلینک به دیشهای قابل ردیابی نیاز دارند؛ پهپادهای نظارتی یا بازرسیهای میدانی میتوانند آنها را بهراحتی شناسایی کنند.
۲. پارازیتهای محلی و نظامی: استفاده از جمرها در فرکانسهای Ku و Ka توانایی مختلسازی ارتباط ماهوارهای را در مناطق شهری فراهم میکند.
۳. وابستگی به ارز خارجی و قاچاق سختافزار: هزینه اشتراک و خرید قطعات در شرایط تحریم، مانع جدی بر سر راه فراگیری این فناوری است.
نبرد ایران و اسپیس ایکس بر سر حاکمیت فرکانس
از سال ۲۰۲۳، ایران مرحلهای تازه از مقابله حقوقی و دیپلماتیک با شرکت اسپیس ایکس را آغاز کرد تا فعالیت اینترنت ماهوارهای استارلینک را در قلمرو خود از نظر قانونی غیرمجاز اعلام کند. این اقدامات که در اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU) پیگیری میشود، بخشی از راهبردی کلان برای بازگرداندن حاکمیت ملی بر فضای فرکانسی و سایبری است.
مبنای اصلی استدلال ایران، ماده ۱۸ مقررات رادیویی و قطعنامه شماره ۲۲ مصوب کنفرانس جهانی ارتباطات رادیویی (WRC‑23) است؛ متونی که بر اصل «حقوق فرود» یا Landing Rights تأکید دارند و تصریح میکنند هیچ اپراتور خارجی بدون مجوز دولت میزبان حق ارائه خدمات مخابراتی در خاک آن کشور را ندارد. در فوریه ۲۰۲۶، پرونده ایران علیه اسپیس ایکس به ایستگاه حساسی رسید.
در صدمین نشست هیئت مقررات رادیویی، ITU فعالیت استارلینک در ایران را بدون کسب مجوز رسمی، نقض مقررات بینالمللی دانست و اعلام کرد اپراتور موظف است از ارسال سیگنال به خاک ایران خودداری کند. همزمان، هیئت RRB ادعای اسپیس ایکس درباره ناتوانی فنی در شناسایی کاربران ایرانی را رد کرد، زیرا اسناد ارائهشده از سوی تهران نشان میداد این شرکت در موارد مشابه بیش از دو هزار و پانصد پایانه غیرمجاز را در سایر کشورهای تحت تحریم غیرفعال کرده است.
در مجموع ITU توانایی فنی استارلینک در قطع دسترسی کاربران را محرز دانست و ادعاهای اپراتور را غیرقابل قبول اعلام کرد. در ادامه، هیئت از نروژ به عنوان کشور ثبتکننده ماهوارههای اسپیس ایکس در پایگاه ITU خواست تا به فوریت اقدامهای لازم را برای توقف ارسال سیگنالها به قلمرو ایران انجام دهد. با وجود آنکه این تصمیم از نظر حقوقی موضع ایران را تثبیت کرد، در عمل نتیجهای مشخص نداشت.
نروژ و ایالات متحده با موضعی محتاطانه اعلام کردند برای اجرای چنین قطع خدماتی، نیازمند دادههای فنی دقیقتر و مکانمحور از پایانههای فعال در ایران هستند؛ اطلاعاتی که بهدلیل ماهیت مخفیانه استفاده از تجهیزات، در دسترس تهران نیست. این وضعیت به بنبستی آشکار میان قوانین ITU بر پایه حاکمیت سرزمینی و واقعیتهای فناوری فضایی منجر شد، جایی که مرزهای جغرافیایی عملاً معنای خود را از دست دادهاند.
از ژنو تا مجلس؛ تبدیل پرونده استارلینک به قانون امنیت ملی
دولت ایران همزمان با پیگیری پرونده در ژنو، مسیر تقنینی را در پیش گرفت. در تیرماه ۲۰۲۶ و پس از جنگ دوازده روزه مجلس قانونی تصویب کرد که بر اساس آن هرگونه خرید، فروش، واردات یا نگهداری تجهیزات استارلینک ممنوع اعلام شد و استفاده از آن در ردیف جرائم امنیتی خطرناک قرار گرفت.
در ماده ۵ این قانون، نگهداری، حمل، خرید، فروش یا واردکردن ابزارهای ارتباطی اینترنتی بدون مجوز مانند پایانههای استارلینک جرم تلقی میشود و مجازات حبس تعزیری درجه شش، از شش ماه تا سه سال برای آن پیشبینی شده است. واردات یا توزیع سازمانیافته بیش از ده دستگاه نیز مجازات درجه چهار، یعنی پنج تا ده سال حبس را به همراه دارد.
- اقتصاد دیجیتال در خاموشی مطلق؛ نفس کسبوکارهای آنلاین قطع شد
- شکست زیرساختهای بومی در فضای مجازی؛ سرمایهگذاریهای سنگین دولتی بیثمر ماند
- وزیر ارتباطات دولت اصلاحات: راهحل اتصال اینترنت بینالملل پس از نوروز ارائه خواهد شد
بر اساس ماده ۶، ارتکاب این جرائم در شرایط جنگی یا وضعیت فوقالعاده امنیتی میتواند تا درجه سه تشدید شود و مجازات بیش از ده تا پانزده سال را در پی داشته باشد. چنین قوانینی نشان میدهد مسأله استارلینک از سطح تخلف فنی عبور کرده و به حوزه جرایم امنیتی و حاکمیتی وارد شده است.
با این حال، تجربه نشان داده است اینترنت ماهوارهای نه پایههای سانسور را نابود میکند و نه آزادی مطلق را تضمین؛ بلکه صورت نبرد را تغییر میدهد. در دوران جدید، دولتها به جای مسدود کردن شبکه به شکار فیزیکی گیرندهها و اعمال جنگ الکترونیک روی مدارها رو آوردهاند. این روند رقابت تازهای را میان تابآوری شبکههای مدار پایین و قدرت تخریب سامانههای ضدماهوارهای رقم زده است.
