گجت نیوز آخرین اخبار تکنولوژی، علم و خودرو 
قرار گرفتن تنگه هرمز در مسیر اصلی انتقال انرژی و نقش کلیدی در عبور بخش بزرگی از تجارت جهانی، جایگاه ویژهای به آن در تحولات اقتصادی، تجاری و نظامی داده است.
ترکیب موقعیت جغرافیایی ویژه و شرایط نظامی پیچیده، وضعیت منحصربهفردی در تنگه هرمز ایجاد کرده است. این گذرگاه حیاتی که یکی از مسیرهای اصلی انتقال انرژی در جهان به شمار میرود، در هفتههای اخیر با محدودیتهایی در تردد دریایی مواجه بوده است. در کنار تهدیدها و حملات ایران به شناورهای تجاری، کاهش فعالیت تجاری و افزایش احتیاط شرکتهای حملونقل نیز بر بازار جهانی انرژی اثر گذاشته است. اما چرا این تنگه اهمیت بسیار بالایی دارد و جزو مهمترین نقاط جهان به شمار میرود؟
تنگه هرمز؛ گلوگاه حیاتی تجارت جهانی
تنگه هرمز در باریکترین نقطه خود تنها ۲۴ مایل (حدود ۳۸.۵ کیلومتر) عرض دارد و کشتیها ناچارند از مسیرهای تعیینشدهای عبور کنند که حتی باریکتر از خود تنگه هستند. در چنین مناطقی، فاصله میان خطوط رفت و برگشت کشتیرانی آنقدر محدود است که هرگونه خطای ناوبری یا خطر احتمالی میتواند بلافاصله به اختلال گسترده در تردد منجر شود. همین محدودیت ذاتی باعث میشود این گذرگاهها را «نقطه خفگی» بنامند، جایی که اختلال کوچک نیز میتواند جریان تجارت و انتقال انرژی را تحتتأثیر قرار دهد.
نبود مسیرهای جایگزین و تراکم بسیار بالای تردد، این وضعیت را تشدید میکند و فشار زیادی بر سیستمهای ایمنی، هدایت و هماهنگی دریایی وارد میآورد. در چنین محیطهایی زمان واکنش برای شناورهای عبوری بسیار کوتاه است و وقتی فضای مانور تنها چند صد متر یا چند کابل دریایی باشد، شناورها تقریباً هیچ امکان تغییر مسیر ناگهانی ندارند. برخی تحلیلگران، این مناطق را «محدوده هشدار نزدیک به صفر» توصیف میکنند، زیرا فاصله کم و سرعت بالای حرکت کشتیها باعث میشود هر حادثه، تهدید یا اشتباه در بازهای بسیار کوتاه از چند ثانیه تا چند ده ثانیه تعیینکننده باشد.
- بسته شدن تنگه هرمز بازارهای انرژی را با بحران مواجه کرده است
- پوشش خسارت جنگ به بیمهها اضافه شد؛ جزئیات جدید از الحاقیه اختیاری
- کالبدشکافی قطعی طولانی اینترنت؛ ضربهای فراتر از تصور به اقتصاد و جامعه
حتی کشتیهای بسیار بزرگ با بدنههای چندصد متری که زمان توقف و تغییر مسیرشان طولانی است، عملاً نمیتوانند در چنین شرایطی واکنشهایی سریع ارائه دهند. سیستمهای هشداردهنده، رادارهای دریایی، ارتباطات VHF و حتی کشتیبانهای با تجربه نیز تنها بخشی از این محدودیت را جبران میکنند و ماهیت باریک گذرگاه همچنان عامل تعیینکننده باقی میماند.
کوین رولندز، ویراستار اندیشکده رویال یونایتد سرویسز اینستیتوت و رئیس سابق مرکز مطالعات استراتژیک نیروی دریایی بریتانیا، توضیح میدهد: «در یک نقطه خفگی یا دریای باریک امکان تغییر مسیر غیرممکن است. این بدان معناست که ایران لزوماً نیازی به جستجو و یافتن اهداف خود ندارد. میتواند بنشیند و منتظر بماند. این عملاً یک منطقه مرگ ایجاد میکند که زمان هشدار برای حمله میتواند تنها چند ثانیه باشد.»
جغرافیای پیچیده سواحل هرمز؛ بستری برای تاکتیکهای دریایی غیرمتعارف
در کنار ویژگیهای فیزیکی، طولانیبودن خطوط ساحلی مجاور گذرگاه تنگه هرمز نیز اهمیت زیادی دارد. در کشورمان این خط ساحلی به بیش از ۱۶۰۰ کیلومتر میرسد و از ترکیب پیچیدهای از عوارض طبیعی تشکیل شده است: از تپهماهورها و ستیغهای صخرهای گرفته تا بریدگیهای ساحلی، درههای نزدیک به آب، بنادر کوچک، شهرکهای ساحلی، و مجموعهای از جزایر بزرگ و کوچک که در سرتاسر پهنه آبی پراکندهاند. این ساختار جغرافیایی، فضاهای متعدد و متنوعی برای استقرار تجهیزات دریایی، سامانههای نظارتی، رادارهای ساحلی یا ابزارهای ناوبری ایجاد میکند و در عین حال مشاهده و ردیابی فعالیتها در این محدوده را دشوارتر میسازد.
کارشناسان تأکید میکنند که آمریکا توانسته بسیاری از توانمندیهای متعارف دریایی ایران را تضعیف کند اما با توجه به همین محدودیتها و ویژگیها، کشورمان به تاکتیکها و ابزارهای غیرمتعارف روی آورده است که لزوماً از الگوهای کلاسیک نیروی دریایی تبعیت نمیکنند، اما در محیطهای محدود کارآمد هستند.
پهپادهای کمهزینه که قادرند ساعتها در ارتفاع پایین پرواز کنند، میتوانند از زاویههایی که رادارهای دریایی دید ندارند نظارت انجام دهند. شناورهای کوچک و بسیار تندرو قادرند در میان موجشکنها، زوایای تنگ و مسیرهای باریک مانور بدهند. ابزارهای بدونسرنشین دریایی نیز میتوانند در حجم کم و بهصورت گروهی حرکت کنند. حتی مینهای دریایی که در بسیاری از نقاط دنیا هنوز یکی از ابزارهای کلاسیک بازدارندگی محسوب میشوند، در محیطهای باریک بیشترین کارایی را دارند.
از سوی دیگر، زیردریاییهای کوچک و کمعمقرو نیز معمولاً مخصوص چنین مناطق باریکی طراحی شدهاند که عمق چندانی ندارند و زیردریاییهای بزرگ نمیتوانند در آنها بهراحتی فعالیت کنند.
- همهچیز درباره مین دریایی؛ سلاح خاموش در دل آبها
- هشدار پدافند غیرعامل نسبت به تهدید زیرساختهای حیاتی کشور
- هشدار جدی به شهروندان: مراقب «بمبهای کنسروی» ریخته شده در مناطق مسکونی باشید
سهگانه اثرگذار در نقاط خفگی دریایی چیست؟
در کنار همه این ابزارها، ویژگی مهم دیگر برخی سامانهها متحرکبودن آنهاست. سامانههای متحرک ساحلی که قابل جابهجایی سریع هستند، میتوانند در بخشهای مختلف خط ساحلی ظاهر شوند و سپس موقعیت خود را تغییر دهند. همین تحرک باعث میشود ردیابی آنها از طریق ابزارهای دوربرد یا تصاویر هوایی چالشبرانگیز باشد.
با توجه به مجموعه این عوامل، بسیاری از کارشناسان معتقدند که در یک نقطه خفگی دریایی «اختلال کمهزینه» ممکن است اثرگذاری بیشتری نسبت به عملیاتهای پرهزینه داشته باشد. یعنی حتی بدون اقدام مستقیم، تنها ایجاد سطحی از نااطمینانی یا احتمال خطر میتواند برای بسیاری از خطوط کشتیرانی کافی باشد تا برنامههای خود را تغییر دهند، عبور از منطقه را به تعویق بیندازند یا مسیرهای طولانیتر اما امنتر را انتخاب کنند.
بر اساس گزارش لویدز لیست اینتلیجنس، ایران از این وضعیت درآمد نیز کسب میکند و حداقل ۱۶ شناور موفق به عبور شدهاند و یک شناور ظاهراً ۲ میلیون دلار هزینه پرداخت کرده است. همچنین چندین نفتکش «زامبی» با استفاده از هویت جعلی شناورهای از رده خارج عبور کردهاند.
نقش دفاع چندلایه در ایمنسازی عبور کشتیها در محیطهای پرخطر
در بررسی سناریوهای احتمالی برای مدیریت بحران در تنگه هرمز، کارشناسان معتقدند رویکردهای سنتی اسکورت نظامی دیگر پاسخگو نیست و میگویند که در چنین شرایطی، مأموریتهای حفاظتی معمولاً بر پایه دفاع لایهای طراحی میشوند. کوین رولندز توضیح میدهد: «به احتمال زیاد یک مأموریت دریایی از رویکرد دفاع لایهای استفاده خواهد کرد، با نظارت از طریق ماهوارهها، هواپیماهای گشتزنی و پهپادهای هوایی. کشتیها ممکن است مسیر مشخصی را طی کنند که از مین پاکسازی شده باشد.»
در کنار این رویکرد، متحدان آمریکا از جمله بریتانیا، فرانسه و بحرین نیز طرحهایی برای ایمنسازی تردد تنگه هرمز تدوین کردهاند. این اقدامات معمولاً شامل استقرار سامانههای نظارتی پیوسته است که میتوانند ۲۴ ساعته منطقه را رصد کنند، از جمله شبکهای ترکیبی از ماهوارههای تجاری و نظامی، هواپیماهای گشتزنی با برد بلند، پهپادهای دریایی و حسگرهای الکترواپتیک.
با وجود این تدابیر، چالشهایی جدی در مسیر بازگرداندن تردد عادی تنگه هرمز وجود دارد. انباشت گسترده شناورهایی که به دلیل ناامنی یا محدودیتهای عملیاتی در داخل خلیجها و آبهای ورودی متوقف شدهاند، نیازمند زمان قابل توجهی برای ساماندهی است. حتی پس از بازگشایی مسیرها و پاکسازی تأخیرها تنظیم برنامههای جدید حرکت میتواند هفتهها طول بکشد.
در این میان آمریکا نسبت به پیشرفت دیپلماتیک مدعی است و همزمان از ابزارهای فشار بازدارنده و مسیرهای دیپلماتیک از طریق میانجیها استفاده میکند تا از تشدید وضعیت جلوگیری شود. از سوی دیگر استقرار یازدهمین یگان اعزامی تفنگداران دریایی و گروه آمفیبی باکسر، و ناو تهاجمی یواس اس تریپولی رایجترین شیوه برای نمایش تعهد به حفظ امنیت خطوط حملونقل است.
در برخی گزارشها معمولاً هشدار داده میشود که زیرساختهای حیاتی اقتصادی میتوانند در صورت تداوم بحران آسیبپذیر باشند؛ موضوعی که اهمیت حفظ ثبات دریایی را دوچندان میکند. پس از حمله به تأسیسات نظامی جزیره خارک که ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را مدیریت میکند، ترامپ هشدار داده است که تأسیسات نفتی میتوانند اهداف بعدی باشند.
