ناوگان هلیکوپترهای نظامی ایران از چه مدل‌هایی تشکیل شده است؟

با توجه به نقش کلید بالگردها در دفاع از کشور، در این مطلب به بررسی ناوگان هلیکوپترهای نظامی ایران و مدل‌های موجود خواهیم پرداخت.

ناوگان هلیکوپترهای نظامی ایران ریشه‌ عمیقی در دوران پیش از انقلاب اسلامی دارد. در آن زمان، ایران به عنوان یکی از متحدان کلیدی ایالات متحده، دسترسی چشمگیری به پیشرفته‌ترین تجهیزات نظامی غرب داشت و هلیکوپترها نیز از این قاعده مستثنی نبودند. همین امر سبب شد تا مدل‌های برجسته‌ای از انواع هلیکوپتر نظامی آمریکایی، از جمله Bell AH-1J International Cobra که به دلیل توانایی‌های تهاجمی و پشتیبانی نزدیک هوایی خود شهرت داشت، و همچنین هلیکوپترهای چندمنظوره و ترابری نظیر Bell 206 با قابلیت‌های شناسایی و آموزشی و Bell 212 و Bell 214 به ناوگان هوایی ایران بپیوندند. با این حال اکنون ناوگان هلیکوپترهای نظامی ایران از چه مدل‌هایی بهره‌مند است؟

فهرست مطالب

نگاهی به هلیکوپترهای نظامی کهنه‌کار ایران

در زمان حکومت شاه، ایران در کنار هلیکوپترهای بل به سراغ خرید هلیکوپترهای ترابری سنگین CH-47C Chinook رفت. این هلیکوپترها در بسیاری از ارتش‌های معتبر جهان به عنوان ستون فقرات عملیات‌های ترابری هوایی شناخته می‌شوند و توانایی حمل حجم بالایی از نیرو و تجهیزات را دارند. علاوه بر این، هلیکوپترهای SH-3 Sea King نیز برای عملیات‌های دریایی، از جمله شناسایی، امداد و نجات و جنگ ضد زیردریایی، به خدمت گرفته شدند.

مدل‌هایی که بدان اشاره کردیم، همگی در دهه ۱۳۵۰ (۱۹۷۰ میلادی) در اوج فناوری‌های روز هلیکوپتری قرار داشتند و امروز دهه‌ها از عمر عملیاتی‌ آن‌ها می‌گذرد. با این حال بخش قابل توجهی از این هلیکوپترها با وجود عمر طولانی، همچنان در حال خدمت‌رسانی هستند و توانایی‌های عملیاتی خود را حفظ کرده‌اند.

بیشتر بخوانید

• ایران چند جنگنده میگ 29 در اختیار دارد؟ + ویژگی‌ها
• بزرگ‌ترین بالگرد جهان Mil Mi-26؛ قهرمان حمل بار سنگین با ویژگی‌های خارق‌العاده
• قدیمی‌ترین هلیکوپترهای نظامی جهان که هنوز پرواز می‌کنند؛ وقتی تکنولوژی از زمان جلوتر بود

در دهه‌های منتهی به انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، ایران به یکی از بزرگترین خریداران هلیکوپترهای پیشرفته از ایالات متحده آمریکا تبدیل شد و در این دوره، حجم عظیمی از هلیکوپترهای تهاجمی و ترابری وارد کشور شد که پایه‌های قدرتمند امروز را شکل داد. در میان این خریدها، بیش از ۲۰۰ فروند از هلیکوپتر تهاجمی AH-1J Cobra وارد خدمت شد. علاوه بر این، نزدیک به ۱۰۰ فروند از هلیکوپترهای ترابری سنگین CH-47 Chinook نیز به ناوگان پیوستند. همچنین، بیش از ۳۰۰ فروند هلیکوپتر سبک و چندمنظوره دیگر از خانواده بل تکمیل‌کننده این ناوگان عظیم بودند.

این هلیکوپترها پس از انقلاب، نقش بی‌بدیلی در یکی از حساس‌ترین برهه‌های تاریخی ایران، یعنی دوران دفاع مقدس (جنگ ایران و عراق) ایفا کردند. با وجود گذشت دهه‌ها از آن دوران، بسیاری از این هلیکوپترها همچنان به عنوان ستون فقرات هوانیروز ارتش ایران به کار خود ادامه می‌دهند و توان عملیاتی خود را حفظ کرده‌اند. حادثه سال ۱۴۰۳ که طی آن هلیکوپتر Bell 212 حامل آیت‌الله سید ابراهیم رئیسی و همراهانشان در شمال شرقی کشور دچار سانحه شد، بار دیگر توجهات را به این مدل هلیکوپتر جلب کرد. هلیکوپترهای بل ۲۱۲ در حال حاضر نیز به طور گسترده‌ای برای مأموریت‌های حمل‌ونقل عمومی، جابجایی مقامات VIP و سایر وظایف حساس مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ادامه خدمت هلیکوپترهای آمریکایی در آسمان ایران

با این حال تداوم خدمت این ناوگان که عمری طولانی را پشت سر گذاشته، با چالش‌های جدی نیز همراه بوده است. تحریم‌های بین‌المللی و عدم دسترسی به قطعات یدکی اصلی، مشکلات عمده‌ای را در زمینه تعمیر و نگهداری و حفظ آمادگی عملیاتی این هلیکوپترها ایجاد کرده است. متخصصان و مهندسان ایرانی در سال‌های اخیر موفق شده‌اند بسیاری از این هلیکوپترها را در داخل کشور بازسازی کنند.

این تلاش‌ها منجر به تولید نسخه‌های بومی شده از هلیکوپترهای AH-1J Cobra با نام‌های طوفان ۱ و طوفان ۲ شده است. همچنین، گفته می‌شود که برخی دیگر از مدل‌های هلیکوپتر بل نیز با اعمال تغییرات و بهبودهای عملیاتی، به حیات خود در ناوگان ادامه می‌دهند. در کنار این، متخصصان ایرانی از تجهیز هلیکوپترهای بل ۲۱۲ خود به سیستم‌های سونار پیشرفته برای مأموریت‌های دریایی و همچنین موشک‌های بومی قائم-۱۱۴ خبر می‌دهند. با وجود تمام این تلاش‌ها و پیشرفت‌ها در زمینه بومی‌سازی و حفظ توان عملیاتی، این هلیکوپترهای ساخت آمریکا که دهه‌ها پیش وارد خدمت شدند، همچنان نقشی کلیدی و غیرقابل انکار در قابلیت‌های تحرک هوایی و پشتیبانی نزدیک هوایی ایران دارند.

جایگزینی ستون فقرات هوانیروز با هلیکوپترهای روسی

محدودیت‌ استفاده از هلیکوپترهای ذکر شده باعث شد که ایران از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، برای رفع کاستی‌های خود در حوزه هلیکوپترهای نظامی به سمت همکاری با روسیه متمایل شود. مهم‌ترین دستاورد این همکاری ورود هلیکوپترهای سری Mil Mi-8 و Mi-17 به ناوگان هلیکوپتری ایران بود. این هلیکوپترها که همچنان از قدیمی‌ترین و قابل اعتمادترین هلیکوپترهای در خدمت ارتش روسیه هستند، برای حمل نیرو و بار در مقیاس وسیع به کار گرفته می‌شوند.

تخمین زده می‌شود که ایران حدود ۴۰ فروند Mi-8/17 و حداقل ۲۱ فروند از مدل ارتقاءیافته Mi-171S را دریافت کرده است. این مدل‌ها به دلیل توانایی بالا در شرایط آب و هوایی و جغرافیایی مختلف، به سرعت به بخش مهمی از ظرفیت ترابری و پشتیبانی هوایی ایران تبدیل شدند. هرچند آمار دقیق در دسترس نیست، اما ایران تعدادی نامشخصی از هلیکوپترهای تهاجمی Mi-24 و Mi-28 را نیز به کار گرفته است. شراکت‌های دفاعی اخیر میان ایران و روسیه حاکی از آن است که ایران قصد دارد این ناوگان شرقی را بیش از پیش گسترش دهد و حتی احتمال تولید مشترک هلیکوپترهای پیشرفته‌تر تهاجمی مانند Mi-28 و Ka-52 در آینده نیز مطرح است، که می‌تواند گام مهمی در تقویت توان تهاجمی هوایی ایران باشد.

همچنین بخوانید

• چرا آپاچی ترسناک ترین هلیکوپتر جنگی جهان است؟
• ۱۰ هلیکوپتر نظامی با طراحی‌های عجیب که باور نمی‌کنید واقعی هستند
• هلیکوپترهای نظامی چه مدت می توانند بدون سوخت گیری در هوا بمانند؟

در کنار واردات از روسیه، ایران همزمان تلاش‌های گسترده‌ای را برای کاهش وابستگی به واردات خارجی و توسعه تولید داخلی هلیکوپتر آغاز کرده است. در این راستا، مدل‌هایی مانند شباویز ۱-۲۰۶ که در واقع نسخه‌ای بومی‌سازی شده از هلیکوپتر AB-206 آمریکایی است و شباویز ۷۵-۲ که بر اساس طرح بل ۲۱۴ توسعه یافته، در داخل کشور تولید می‌شوند. همچنین هلیکوپتر سبک چندمنظوره شاهد-۲۷۸ که گفته می‌شود بر اساس تلفیقی از چندین طرح خارجی توسعه یافته، به عنوان یکی دیگر از دستاوردهای صنعت هلیکوپترسازی بومی ایران به شمار می‌رود.

قدرت‌نمایی با موشک بومی قائم-۱۱۴ و شفق

بخش مهمی از استراتژی ایران در حوزه هلیکوپترهای نظامی، ترکیب پلتفرم‌های موجود با تسلیحات بومی پیشرفته است. در این راستا هلیکوپترهای نظامی ایران با موشک‌های بومی جدیدی همچون قائم-۱۱۴ و شفق مسلح شده‌اند که هر دو به عنوان معادلی برای موشک مشهور هلفایر آمریکایی معرفی شده‌اند. موشک قائم-۱۱۴ به عنوان سلاح استاندارد در نیروهای مختلف استفاده می‌شود و از قابلیت هدایت حرارتی و لیزری برخوردار است که دقت و کارایی آن را در درگیری‌ها به شدت افزایش می‌دهد.

موشک شفق نیز با بردی تا ۲۰ کیلومتر قابلیت نصب بر روی هلیکوپترها، پهپادها و حتی هواپیماهای بال‌ثابت را دارد و توان تهاجمی قابل توجهی به پلتفرم‌های میزبان می‌بخشد. نکته حائز اهمیت این است که ایران هر دو نوع موشک را با موفقیت بر روی پلتفرم‌های قدیمی آمریکایی مانند هلیکوپترهای بل و کبرا نصب کرده است.