گجت نیوز آخرین اخبار تکنولوژی، علم و خودرو 
سال 2025 نقطه عطفی در تاریخ رصد کیهان بود و دستاوردهای انقلابی نجوم سبب شد تا جهان علم در برابر افقهای تازهای از حیات احتمالی قرار بگیرد.
سال ۲۰۲۵ را میتوان یکی از درخشانترین مقاطع تاریخ علم نجوم دانست که به لطف تلسکوپهای فضایی نسل جدید، آشکارسازی ذرات زیستی در جو سیارات فراخورشیدی و ثبت دقیقترین دادهها از تولد ستارگان، افقهای تازهای را پیشروی دانش بشری گشود. در این سال، همکاری میان رصدخانههای زمینی و فضایی به کشف نشانههای احتمالی حیات در چند منظومه دوردست منجر شد و شمار سیارات فراتر منظومه شمسی از مرز 6 هزار عبور کرد. با این حال مهمترین دستاوردهای نجوم در سال 2025 را در ادامه این مطلب مرور خواهیم کرد.
نگاهی به دستاوردهای مهم نجوم در سال 2025
سال ۲۰۲۵ میلادی نقطه عطفی بیسابقه در تاریخ جستوجوی کیهانی انسان بود؛ دورانی که مرزهای دانش نجوم با کشف بیش از ۶ هزار سیاره فراخورشیدی تأییدشده بار دیگر جابهجا شد. این موفقیت حاصل بیش از سه دهه تلاش پیوسته و بهرهگیری از فناوریهای پیشرفتهای چون تلسکوپهای فضایی کپلر و تس (TESS) بود که دید بشر به آسمان را از حد تصور فراتر بردند.
اما اهمیت این سال فقط در اعداد و آمار خلاصه نمیشود و در مهمترین دستاوردهای نجوم سال 2025 دنیای تازهای از واقعیتهای شگفتانگیز بر بشر آشکار شد. این دستاوردها شامل سیاراتی با دو خورشید در آسمان، منظومههایی با اتمسفرهای ناشناخته و دادههای زیستمحور بحثبرانگیز، و لحظاتی ثبتشده از زایش و نابودی سیارات در مقیاسی بود که تا پیش از این فقط در خیال جای داشت. یافتههای سال 2025 نهتنها مرزهای فیزیک را به چالش کشیدند، بلکه تخیل علمی بشر را نیز بیدار کردند.
بازتعریف رصد فراسیارات اطراف کوتولههای سرخ
در ژوئیه ۲۰۲۵، طیفسنج فوقپیشرفته NIRPS در رصدخانه لاسیا در شیلی بار دیگر تاریخساز شد. این ابزار با ترکیب دقت خارقالعاده و توان تفکیک طیفی در حد متر بر ثانیه، توانست نگاهی تازه به نزدیکترین همسایه ستارهای خورشید، یعنی پروکسیما قنطورس بیندازد. این رصدها نهتنها وجود سیاره مشهور پروکسیما بی را با وضوحی بیسابقه تأیید کردند، بلکه با تحلیل دقیق دادهها پای وجود یک سیاره کوچکتر به نام پروکسیما دی را نیز به میان آوردند و همزمان فرضیه سیاره سوم را بهطور قطعی رد کردند.
دقت این ابزار چنان بالاست که میتواند تغییرات ناچیز سرعت ستاره را در اثر کشش گرانشی سیارات ردیابی کند؛ قابلیتی که برای ستارههای کوتوله سرخ با فعالیت مغناطیسی شدید، یک چالش محسوب میشود. در واقع موفقیت NIRPS نشان داد که با فناوریهای نوین طیفسنجی مادون قرمز، میتوان آشوبهای جوّی چنین ستارههایی را فیلتر کرد و سیارات کوچک را آشکار ساخت. این دستاورد گامی بلند در مسیر شناسایی دقیق دنیاهای صخرهای پیرامون ستارههای نزدیک است.
- شگفتانگیزترین عکسهای فضانوردان از ایستگاه فضایی بینالمللی در سال 2025
- مریخنورد کنجکاوی به طور تصادفی رازی را فاش کرد که تاریخ مریخ را زیر و رو میکند!
پایان رؤیای حیات در منظومه تراپیست‑۱
در منظومه اسرارآمیز تراپیست‑۱ به عنوان یکی از جذابترین اهداف جستوجوی حیات فرازمینی، امیدها برای زیستپذیری سیاره تراپیست‑۱ای (TRAPPIST‑1e) که پیشتر امیدبخشترین گزینه میان هفت سیاره زمینسان این منظومه بود، فروکش کرد. آنچه زمانی بهعنوان نشانهای امیدآفرین از وجود متان در جوّ این سیاره شناخته میشد، اکنون با بازنگری دادههای تلسکوپ جیمز وب رنگ دیگری به خود گرفته است. تحلیلهای دقیقتر نشان میدهند که سیگنالهای متان بهاحتمال زیاد حاصل فعالیتهای پرانرژی سطحی خود ستاره کوتوله سرخ هستند و نه نشانههایی از فرایندهای زیستی یا شیمیایی در سیاره.
بهگفته تیمهای شبیهسازی، تابش شدید فرابنفش و ذرات باردار پرانرژی که از ستارههای کوتوله سرخ گسیل میشوند، میتوانند هر گونه جوّ متانی را در بازهای کوتاه (حدود ۲۰۰ هزار سال) از میان ببرند. در نتیجه حتی اگر چنین جوی تشکیل شود، در برابر خشم اختر ثابت نمیماند. این یافته چشمانداز جدیدی را ترسیم میکند و نشان میدهد که کمربند حیات پیرامون ستارههای سرخ اگرچه از نظر دمایی مطلوب است، اما از نظر پایداری جو و محافظت در برابر تابش ممکن است کمتر از آنچه تصور میشد مناسب باشد.
- توده فلزی عظیم زیر سطح ماه، دانشمندان را به حیرت واداشته است
- تلسکوپ جیمز وب یکی از عجیبترین سیارات تاکنون را کشف کرد
مناظره بزرگ درباره حیات در K2‑18b
حواشی سیاره K2‑18b یکی از مهمترین دستاوردهای نجوم سال 2025 بود؛ دنیایی که در نگاه نخست میتوانست نقطه عطفی در جستوجوی حیات فرازمینی باشد. گروهی از پژوهشگران دانشگاه کمبریج با تحلیل دادههای تازه تلسکوپ فضایی جیمز وب (JWST) اعلام کردند نشانههایی قوی از حضور گازهای زیستی از جمله دیمتیل سولفید (DMS) به عنوان ترکیبی که بر روی زمین تقریباً منحصراً توسط پلانکتونهای دریایی تولید میشود، در جوّ این سیاره یافتهاند. این یافتهها در نگاه نخست، تصویری خیالانگیز از دنیایی پوشیده از اقیانوسها و مملو از حیات را در برابر دانشمندان قرار داد. اما بهسرعت موجی از انتقادهای علمی جدی اوج گرفت.
گروههای مستقل از مؤسسات مختلف از جمله ناسا و ESA در تحلیل دادهها نشان دادند که سیگنالهای ثبتشده ممکن است در واقع از منشأهای غیرزیستی مانند پروپین یا حتی نویز ابزار و محدودیتهای تلسکوپ ناشی شوند. این تضاد تفسیری یک بار دیگر ضعفهای ما در تعیین قطعی منشأ شیمیایی گازها در سیارات فراخورشیدی را آشکار کرد؛ زیرا ابزارهای فعلی حتی با دقت طیفی خارقالعاده جیمز وب، هنوز قادر به تفکیک کامل امضای زیستی از امضای شیمیایی غیرزیستی نیستند.
با وجود این مناقشهها، کارشناسان بر این باورند که این رویداد نمایانگر مرحلهای از بلوغ علمی است که در آن جامعه علمی میآموزد میان شور کشف و احتیاط علمی تعادل برقرار کند. اگر نتیجه نهایی این ماجرا افزایش احتیاط عمومی و پژوهشمحور در مطالعات زیستی فرازمینی باشد، خود به نوعی پیشرفت فرهنگی در علم بهشمار میآید. بیتردید K2‑18b صرفنظر از این هیاهوی علمی، هنوز یکی از کلیدیترین اهداف برای مطالعه کلاس اسرارآمیز «زیرنپتونیها» باقی میماند.
پدیدار شدن جهانهای دو خورشیدی
در سال جاری، جهان علم شاهد مجموعهای از کشفهای غیرمنتظره در قلمرو سیارات دوقلویی بود که نه به دور یک خورشید، بلکه به گردِ دو ستاره میچرخند. این گروه از سیارات قوانین سنتی پایداری مداری را زیر سؤال بردند و نشان دادهاند که حتی در محیطهای آشوبناک گرانشی هم، طبیعت راهی برای ساختن دنیاهای جدید مییابد.
نخستین و شگفتانگیزترین مورد، سیاره 2M1510 (AB)b است؛ جرمی فراخورشیدی که در ماه آوریل توسط گروهی از اخترشناسان شناسایی شد و به دور دو کوتوله قهوهای میچرخد که اغلب «ستارگان ناکام» نامیده میشوند، زیرا هرچند از نظر ساختار به ستارگان شباهت دارند، جرم آنها برای آغاز همجوشی هستهای کافی نیست. این نخستین نمونه تأییدشده سیارهای است که در نوعی منظومه با دو کوتوله قهوهای شکل گرفته و مرز میان مفهوم «ستاره» و «سیاره» را بهطرز بیسابقهای تار میکند.
- کشف حیرتانگیز ناسا: تپهای عظیم با طرح لوگوی استارفلیت در مریخ
- آغاز آتشبازی کیهانی سال ۲۰۲۶؛ بارش شهابی کوادرانتید آسمان را روشن میکند
در فاصلهای بهمراتب نزدیکتر و در حدود ۷۳ سال نوری از زمین، منظومه دوستارهای TOI‑2267 سه سیاره زمینسان را در خود جای داده که شگفتی جامعه علمی را برانگیخته است. همه این سیارات هنگام گردش در مدار خود از برابر هر دو ستاره عبور میکنند؛ رخدادی که از دید طیفسنجی نوری دو برابر روشنتر ولی از نظر پایداری مداری بسیار دشوار است. پژوهشگران معتقدند دوام این سامانه نشان میدهد فرآیند تشکیل سیارات در محیطهای چندستارهای شاید بسیار رایجتر از برآوردهای پیشین باشد.
در سوی دیگر آسمان، سیاره HD 143811 (AB)b با جرمی حدود شش برابر مشتری در منظومهای جوان و دوستارهای کشف شد. این غول گازی تنها حدود ۱۳ میلیون سال سن دارد و هنوز از حرارت تولد خود میدرخشد که باعث شده در تصاویر فروسرخ، درخشش آن بهوضوح دیده شود. ستارگان میزبان این سامانه هر ۱۸ روز به دور یکدیگر میچرخند، در حالیکه سیاره تازهکشفشده با نظمی آرام در یک مدار ۳۰۰ ساله به گردِ هر دو آنها میگردد. نحوه شکلگیری و پایداری چنین سیارهای در این میدان گرانشی پیچیده، اکنون یکی از بزرگترین معماهای نظری اخترفیزیک محسوب میشود.
ثبت لحظه نابودی کامل سیاره BD+05 4868 Ab
در یکی از بزرگترین دستاوردهای نجوم سال 2025 اخترشناسان موفق شدند یکی از تماشاییترین و درعینحال غمانگیزترین لحظات کیهان را ثبت کنند که در آن، یک سیاره در حال نابودی و تبخیر شدن است. این مشاهدات تصویری زنده از پایان عمر سیاراتی بسیار نزدیک به ستارگان خود ارائه میدهد که عملاً در حال سوختن و از بین رفتن است. در میان این موارد، سیاره BD+05 4868 Ab با فاصلهای بیاندازه نزدیک به ستاره خود، نمونهای برجسته از این کلاس سیارات است.
این جرم سنگی عظیم که نخستین بار با تلسکوپ فضایی TESS رویت شد، تنها در ۳۰ ساعت و نیم مدار خود را کامل میکند که ۲۰ برابر از فاصله عطارد تا خورشید کوتاهتر است. در این محدوده بیرحم، دمای سطح سیاره به اندازهای بالا میرود که سنگها مستقیماً بخار میشوند و تودهای از مواد مذاب تبخیرشده را به فضا پرتاب میکنند. حاصل این فرآیند، دُمی درخشان با طول تقریبی ۹ میلیون کیلومتر است.
- ساخت منظومه ماهوارهای شهید سلیمانی با ۲۴ ماهواره آغاز شد
- کاوشگر آپورچونیتی: ۱۵ سال میراث اکتشافی در مریخ و آخرین پیام از سیاره سرخ
دانشمندان برآورد میکنند که BD+05 4868 Ab در هر چرخش، جرمی برابر با کوه اورست از دست میدهد و ممکن است در بازهای تنها ۱ تا ۲ میلیون سال آینده بهطور کامل ناپدید شود. این از دست رفتن تدریجی جرم، فرصتی بیسابقه برای علم فراهم کرده است. دُم بخاری این سیاره مانند یک آزمایشگاه طبیعی عمل میکند که موادی از پوسته، گوشته و حتی هسته بالایی را در فضا پراکنده میسازد. به کمک طیفسنجی این دُم، اخترشناسان توانستهاند برای نخستینبار بهطور مستقیم ترکیب داخلیِ یک سیاره فراخورشیدی را مطالعه کنند.
در همین سال، گروه دیگری از پژوهشگران با بهرهگیری از تلسکوپ فضایی جیمز وب نوع کاملاً متفاوتی از نابودی سیارات را بررسی کردند که جهانِ WASP‑121b یا همان سیاره مشهور به تایلوس، که در فاصله تقریباً ۸۵۸ سال نوری از زمین قرار دارد بود. این غول گازی نمونهای از منظومههایی است که تشعشعات ستاره میزبانشان بهشدت جوّ خارجی آنها را میدَرَد و جدا میکند. دادههای وب نشان دادند که از سطح این سیاره، دو دُم گازی هلیوم بیرون میجهد، یکی دُمی کلاسیک که در پشت سیاره امتداد دارد و همانند دنباله یک دنبالهدار دیده میشود، و دیگری دُم دوم، پدیدهای نادر که در جلوی سیاره و بهسمت ستاره خم شده است.
کشف جوّ پایدار بر سطح سیارهای با دمای ۱۷۰۰ درجه
سیاره TOI‑561b به عنوان یکی از کهنترین جهانهای شناختهشده در کهکشان راه شیری، نمونهای استثنایی از دوام در برابر شرایطی کاملاً نابودگر است. این سیاره از نظر سن تقریباً همعصر با نخستین نسل ستارگان کهکشان است و بیش از ۱۰ میلیارد سال قدمت دارد. با وجود این پیشینه باستانی، TOI‑561b همچنان به دور ستارهاش میچرخد و چنان نزدیک است که دمای سطح آن به حدود ۱۷۰۰ درجه سانتیگراد میرسد، به اندازهای که سنگ و فلز روی سطحش به طور مستقیم در حالت بخار قرار دارند.
رصدهای تازه با تلسکوپ فضایی جیمز وب اما شگفتیبرانگیز بودند و توانستند یکی از دستاوردهای نجوم سال 2025 را رقم بزنند. دادهها نشان دادند که علیرغم چنین گرما و عمر طولانی، این سیاره هنوز دارای جوی پایدار و قابل تشخیص است. در شرایطی که انتظار میرفت تابش شدید ستاره و گذر زمان میلیاردساله هر گونه مولکول گازی را از سطح آن بیرون رانده باشد، وجود این جوّ به معنی سازوکارهایی ناشناخته برای حفظ گازها در محیطهای فوقداغ است.
پژوهشگران این پدیده را نقطهی آغاز تجدیدنظر درباره فهم ما از تکامل سیارات سنگی و مرزهای زیستپذیری میدانند. پیشتر تصور میشد هر جهان پیر و داغ، خیلی زود تمام گازهایش را از دست میدهد و تبدیل به تودهای بیجان و فاقد جوّ میشود. اما TOI‑561b نشان میدهد حتی در شرایط جهنمی هم ممکن است بخشی از جوّ بتواند خود را حفظ کند.
ثبت دو لحظه متضاد از چرخه حیات سیارات
برای نخستینبار در تاریخ اخترشناسی، پژوهشگران موفق شدند نمایی مستقیم از لحظه تولد یک سیاره غولپیکر را ثبت کنند و یکی از انقلابیترین دستاوردهای نجوم سال 2025 را رقم بزنند. این جرم تازهمتولدشده با نام WISPIT 2b شناخته میشود و در دل صفحهای غبارآلود پیرامون ستارهی جوان خود بهتدریج در حال شکلگیری است.
تصاویر بهدستآمده نشان میدهند که این سیارهی جوان، مانند جارویی کیهانی، مشغول پاکسازی حلقهای از غبار و گاز در اطراف مدارش است که مشخصهی مرحله نهایی تولد سیارات غولپیکر است. براساس دادههای طیفی و تصویری، انتظار میرود WISPIT 2b هنوز در حال جذب مواد از صفحه مِهگونِ اطراف خود باشد، و تابش مادونقرمز آن حاصلِ حرارت ناشی از این فرآیند جذب گاز و غبار است.
در نقطهای کاملاً متفاوت از آسمان، اما با معنایی مشابه درباره چرخه سیارات، گروه دیگری از دانشمندان شاهد مرگ یک جرم سیارهای در نزدیکی ستارهای کاملاً مرده بودند. در این منظومه تلسکوپهای فضایی سقوط و خرد شدن بقایای جرمی به قطر حدود ۲۰۰ کیلومتر را در پیرامون یک کوتوله سفید آشکار کردند. طیفسنجی نشان داد که روی سطح کوتوله سفید، عناصر سنگین مانند آهن، سیلیسیم و منیزیم ظاهر شدهاند. چنین ترکیباتی معمولاً باید درون سیارات سنگی یا هستههای اجرام بزرگ وجود داشته باشند، نه در جوّ ستارهای و همین به اخترشناسان اجازه داده تا دقیقاً ردِ آخرین قربانی این ستاره مرده را پیگیری کنند.
- افشاگری بزرگ نشنال جئوگرافیک: بیگانگان در ماه وجود دارند!
- هیجانانگیزترین اکتشافات سیارات فراخورشیدی در سال ۲۰۲۵
- مطالعه جدید نشان میدهد ماه نیز درون جو زمین قرار دارد!
جمعبندی نهایی
سال 2025 در تاریخ علم بهعنوان نقطهای درخشان و انقلابی در شناخت کیهان باقی ماند و اخترشناسان دریافتند که کهکشان راه شیری نهتنها سرشار از جهانهای بیشمار است، بلکه این سیارات از تنوعی فراتر از همه پیشبینیهای نظری برخوردارند. از دنیایهای یخزده و تیره تا غولهای تبخیرشونده و سامانههایی با دو خورشید یا حتی ستارگان در حال بلعیدنِ بقایای سیارات، هر رصد جدید یکی از مهمترین دستاوردهای نجوم سال 2025 لقب گرفت.
این کشفیات مرزهای دانش بشری را به چالش کشیدند. سیاراتی با جوهای عجیب، مدارهایی غیرممکن و ترکیباتی به ما نشان دادند که تا پیش از آن تصور نمیشد در طبیعت وجود داشته باشند. در پی این کشفیات اخترشناسان نه به پایان پاسخها بلکه به آغاز پرسشهای بیپایانتر رسیدند. این پرسشها تا آخرین روز حیات بشر باقی خواهند ماند و فضای لایتناهی هر روز میزیان یک شگفتی جدید خواهد بود.