سامانه پدافند هوایی اس 300 روسیه ؛ پیشرفته ترین سپر دفاعی ایران

یکی از پیشرفته‌ترین سپرهای دفاعی ایران که در حمله بامداد 5 آبان با موشک‌های اسرائیل مقابله کرد، سامانه پدافند هوایی اس 300 روسیه بود.

روسیه نه تنها در حوزه صنایع نظامی پیشرفت‌های بزرگی طی چند دهه اخیر داشته، بلکه در زمینه دفاعی هم شاخص و سرآمد بوده و با طراحی و ساخت سپرهای ضد موشکی خانواده S توانمندی‌های خود را به رخ آمریکا و متحدانش در سراسر اروپا کشیده است. یکی از مهم‌ترین سامانه‌های پدافند هوایی روس‌ها که از قضا در کشورمان نیز مستقر شده، S-300 است که راجع به آن صحبت خواهیم کرد.

معرفی سامانه پدافند هوایی اس 300 روسیه

کشورها در برهه‌ای از زمان، بنابه نیازهای دفاعی خود و به منظور مقابله با اهداف دشمن، جنگ افزارهای جدید و سامانه‌های مدرن می‌سازند. هدف از ساخت سامانه پدافندی اس 400 روسیه، مقابله با تهدیدات ناشی از جت‌های جنگی پرسرعت و موشک‌های کروز در دهه 70 میلادی بود.

به عبارت دیگر روسیه تصمیم به طراحی و توسعه این سامانه پدافندی گرفت تا بتواند آن را جایگزین سامانه‌های قدیمی مثل SAM-2 و SAM-5 کند. یکی از نکات قابل توجه که پیش از ورود به بحث باید در نظر داشته باشید این است که سامانه دفاع هوایی S-300 در مدل‌های متنوع و گوناگونی توسعه پیدا کرده و از سال 1979 میلادی تا به امروز، نسخه‌های متعددی از آن تولید شده است.

اس 300 پی و پی ام یو – S300P-PM AND PMU

به طور کلی از سه نسخه به شرح ذیل تشکیل می‌شود:

سام 10 – SAM-10

در سال 1978 میلادی و در پایتخت روسیه، سامانه SAM-10 یا S-300P عملیاتی و 80 آتشبار از آن آماده فعالیت شد. این سامانه دارای پرتابگرهای متحرک 5P85-1 بود و از یک خودرو کشنده به همراه پرتابگر دو موشکی تشکیل می‌شد. موشک 5V55K که رهگیر اصلی اس 300 پی به حساب می‌آمد، 47 کیلومتر برد و یک کلاهک 100 کیلوگرمی داشت.

موشک S-300P مجهز به سامانه هدایت در خط دید رادار بود که باعث می‌شد در ارتفاع زیر 500 متر، پوشش کمی داشته باشد. به همین خاطر بود که در نسخه‌های ارتقایافته این سامانه از سامانه هدایتی متفاوتی بهره گرفته شد. در ابتدا موشک از داخل لوله پرتاب می‌شد، اما روس‌ها سعی کردند مدل‌های بعدی را با روش‌های پرتاب جدید طراحی کنند.

سامانه S-300P دارای دو رادار بود که یکی از آن‌ها در موضع جستجو و هشداردهنده 36D6 با برد 160 تا 300 کیلومتر کار می‌کرد و می‌توانست بسته به هدفی که داشت تا 120 هدف را در باند E و F رهگیری کند. این رادار روی یک بازوی 28 متری مستقر می‌شود. رادار بعدی یک آرایه فازی غیرفعال درگیری 30N6 است که 180 کیلومتر برد داشت و قادر بود با 4 هدف به طور همزمان درگیر شود.

سام 10 بی و سی – SAM-10B/C

اوایل سال 1980 میلادی بود که روسیه تصمیم گرفت نسخه SAM-10B/C را بسازد و موفق هم شد. این سامانه جدید از موشک 5V55KD با روش پرتاب سرد بهره می‌گرفت. در روش پرتاب سرد، ابتدا یک خرج، موشک را از لوله به بیرون پرتاب می‌کند و سپس موتور اصلی در ارتفاع 30 تا 50 متری روشن شده و با تغییر جهت و اصلاح مسیر به سمت هدف می‌رود.

این مدل از سامانه‌های پدافند هوایی روسیه مجهز به سامانه هدایت در خط دید رادار با همان مشکل بالا بود (پوشش کم در ارتفاع 500 متری) اما در سال 1985 یک نسخه جدید به میدان آمد که SAM-10D/E نام داشت. این نسخه برای رهگیری اهداف خود از موشک‌های 5V55R AND RM استفاده می‌کرد و با سامانه هدایت رادار نیم فعال، برد خود را به 90 کیلومتر می‌رساند. پرتابگر آن از نوع 5P85T با توان حمل 4 موشک بود که دو موشک از لانچر مدل قبلی بیشتر است. هر یک از آتشبارهای سام 10 متشکل از دو تا شش پرتابگر هستند.

اس 300 پی ام یو – S-300 PMU

از این سامانه پدافند موشکی در سال 1992 میلادی با یک تیر موشک 5V55U رونمایی شد. کلاهک موشک 133 کیلوگرمی و روش هدایت آن هدایت نیم فعال بود. سرعتش به 2000 متر بر ثانیه می‌رسید و توانایی تعقیب اهدافی با سرعت 1300 متر بر ثانیه را داشت.

برد موشک 5V55U در نسخه جدید به 150 کیلومتر افزایش یافت و رادار هشدار 64N6 روی یک خودرو کشنده نصب شد. این رادار می‌توانست 100 هدف تا برد 300 کیلومتر را شناسایی کند. هم این نسخه و هم مدل S-300P امکان استفاده از رادار 76N6 را که روی یک بازوی 28 متری از سطح زمین نصب می‌شد، داشتند.

در اواسط دهه 90 میلادی بود که روس‌ها اعلام کردند اس 300 پی ام یو می‌تواند موشک 48N6E AND E1 را در لانچرهای خود جای دهد. موشک‌های مدل جدید 150 کیلومتر برد داشت و سامانه هدایتی آن با نسخه‌های قبلی فرق می‌کرد. بنابراین روش هدایتی آن این طور بود که تا زمان رسیدن به هدف به کمک رادار زمینی هدایت می‌شد. البته نیازی نبود که رادار زمینی بی‌وقفه روی موشک کار کند و همین که هر از گاهی روشن می‌شد و مسیر حرکت آن به سمت هدف را اصلاح می‌کرد، خوب بود.

اس 300 پی – S-300P

یک مدل از سامانه پدافند هوایی اس 300 را با نام S-300F می‌شناسیم که تنها تفاوتش با مدل P این است که برای نیروی دریایی و شلیک از روی ناوهای جنگی توسعه یافته است. نوع موشک آن 5V55RM با برد حداکثر 90 کیلومتری بود و می‌توانست با سرعت 4 ماخ و ارتفاع عمل 25 هزار متر حرکت کند.

موشک این سامانه مجهز به رادار آرایه فازی غیرفعال 3R41 بوده و به طور اختصاصی دارای یک سامانه هدایت رادار نیم فعال S است. از این سیستم برای اولین بار در سال 1984 استفاده شد و در سال 1992 به S-300FM تغییر نام داد. این مدل جدیدتر مجهز به موشک 48N6 با برد 150 کیلومتر شده بود و ارتفاع عملش به 27 کیلومتر می‌رسید. چین مشتری این سامانه بود و آن را روی شناورهای خود مستقر کرد.

سام 12 انتی 300 یا اس 300 وی – S-300V یا SAM-12 ANTI300

روسیه برای مقابله با موشک‌های بالستیک، یک نسخه دیگر از اس 300 را با پسوند V توسعه داد. البته نام دیگر آن ناتو سام 12 انتی 300 است که هدف عمده‌اش حفاظت از حریم هوایی این کشور در مواجهه به بالستیک‌های تاکتیکی و موشک‌های کروز خواهد بود. S-300V روی یک شاسی شنی‌دار نصب می‌شود و دو نوع موشک به ترتیب زیر برای آن در نظر گرفته شده است:

• موشک 9M82: بزرگ با برد 100 و ارتفاع عمل 30 کیلومتر
• موشک 9M83: کوچک با برد 76 و ارتفاع عمل 25 کیلومتر

همان‌طور که احتمال زیاد حدس می‌زنید، از موشک بزرگ‌تر به منظور مقابله با تهدیدات هوایی بالستیک و از نمونه کوچک‌تر برای مقابله با موشک‌های کروز دشمن استفاده می‌شود. هر دوی این موشک‌ها مجهز به سامانه هدایت رادار نیم فعال هستند و از رادار درگیری آرایه فازی 9S19 بهره می‌برند. یک آتشبار اس 300 وی یا سام 12 متشکل از پرتابگرهای 4 تایی موشک 9M83 و یک پرتابگر 2 تایی موشک 9M82 است. (به انضمام خودرو فرماندهی و خودرو حمل رادار)

اس 300 ام پی یو 1 – S-300MPU-1

در اواخر دهه 90 میلادی، روس‌ها به فکر ارتقای موشک‌ها و رادار پیشرفته‌تر برای سامانه اس 300 افتادند. نتیجه تلاش آن‌ها مدل S-300PMU-1 یا سام 20 است. این سامانه هم رادار پیشرفته‌تری دارد و هم موشک‌هایش نسبت به قبل کارآمدتر هستند. البته امکان حمل دو موشک کوچک و کارآمد 9M96E1 AND E2 برای این سیستم وجود دارد.

دو موشک فوق با کلاهک 24 کیلوگرمی و برد 120 کیلومتری برای E2، هم سریع‌تر و چابک‌تر هستند و هم می‌توانند ضد اهداف کروز خودنمایی کنند. موشک‌ها دارای خروجی متغیر بوده و از رادار سه بعدی 64N6E به عنوان رادار جستجو کمک می‌گیرد. این رادار 300 کیلومتر برد داشته و می‌تواند تا 100 هدف را کشف کند. تنها تفاوت مهم دو نسخه PMU با PMU-1 در مهماتی است که مصرف می‌کنند.

اس 300 پی ام یو 2 – S-300PMU-2

سامانه اس 300 پی ام یو 1 نیازمند یکسری ارتقا و به‌روزرسانی‌ها بود که با اعمال آن‌ها، نتیجه طراحی و توسعه یک سامانه جدید به نام S-300PMU-2 شد. موشک آن 48N6E2 با حداکثر برد 195 کیلومتر و سامانه هدایت به کمک رادار زمینی است. در نسل‌های قبلی شاهد بودیم که سقف برد موشک‌ها از 150 کیلومتر تجاوز نمی‌کنند، حال آنکه در نسخه PMU-2 حداکثر برد تقریب 200 کیلومتر است.

این سامانه در عرض 5 دقیقه عملیاتی و آماده نبرد می‌شود و مجهز به یک پست فرماندهی است، در حالی که پی ام یو 1 نیاز به 15 دقیقه برای آمادگی داشت. پست فرماندهی می‌تواند تا 12 پرتابگر 4 تایی را از کیلومترها دورتر به یکدیگر متصل کند. مجموعه S-300 PMU-2 می‌تواند با 36 هدف درگیر شود و قطع به یقین پیشرفته‌ترین نمونه سامانه پدافند هوایی اس 300، همین مدل است.

اس 300 ام وی – S-300MV

از دیگر نسخه‌های اس 300 باید به مدل MV اشاره کرد که انتی 2500 هم نامیده می‌شود. این سپر دفاع هوایی به منظور مقابله با موشک‌های بالستیک و سپس کروز طراحی شده است. S-300MV از یک رادار درگیری بهبودیافته با نام 9S32ME با حداکثر برد 200 کیلومتر بهره می‌برد.

رادار فوق قادر است با 6 هدف درگیر شود و از طرفی می‌تواند رادار هشدار 9S19 را در چند مدل حمل کند. همچون نسخه اس 300 وی، ام وی هم روی یک سکوی پرتاب متحرک شنی‌دار مستقر شده که هر سکو دارای 4 موشک 9M80M است. برد این موشک 200 کیلومتر است و نکته جالب اینکه سامانه می‌تواند موشک 9M83M را هم حمل کند. دومین موشک هم کوچک‌تر بوده و هم چابکی بیشتری دارد.

مجموعه سامانه اس 300 ام وی قادر است به طور همزمان با 24 هواپیما یا 16 موشک بالستیک درگیر شود. در مقایسه با سامانه پی ام 2 تحرک کمتری داشته و عمدتا به منظور محافظت از تأسیسات ثابت زمینی استفاده می‌شود. کمترین ارتفاعی که می‌تواند با یک هدف درگیر شود، 25 متر است و به همین خاطر است که گفته شده PMU-1/2 برای رهگیری‌های کروز سامانه پدافند هوایی مناسب‌تری است.

آخرین نسل از سامانه فوق را می‌توان با نام S-300V4 مشاهده کرد که قادر به پرتاب مهمات تا برد 400 کیلومتر است و می‌تواند اهداف دشمن را تا ارتفاع 37 کیلومتری منهدم کند. موشک این سامانه به گفته بعضی از منابع، سرعت 7.5 ماخ دارد.

نگاهی کلی به سامانه S-300 روسیه

به طور کلی باید خاطرنشان کرد که سامانه پدافند هوایی S-300 یک سپر دفاع هوایی است که علیه هر هدفی از هواپیما و بالگرد گرفته تا موشک‌های کروز و بالستیک استفاده می‌شود. رادارهای مختلف و متنوعی را می‌توان با آن تنظیم کرد و از بعضی نسخه‌ها مثل PMU-1/2 می‌توان انواع و اقسام موشک‌ها را به ضد اهداف پرتاب کرد.

این سامانه پدافند هوایی عمدتا به منظور دفاع از مراکز راهبردی ثابت یا نیروهای میدان نبرد کاربرد دارد. این امکان برای اس 300 وجود دارد که با رادارهای درگیری پیشرفته مختلفی ترکیب شود و چندین هدف را در یک زمان از بین ببرد. تمام سیستم متحرک بوده و امکان پرتاب هر نوع موشکی از لانچرها فراهم شده است.

شاید برایتان جالب باشد بدانید که علیرغم به خدمت گرفته شدن آن در مقیاس گسترده، هیچ‌ گاه به طور واقعی عملیاتی نشده و وقتی شوروی دچار فروپاشی شد این سامانه در بعضی از مناطق مثل اسلواکی به ارث رسید. در سال 2005 اسلواکی در مانور ناتو شرکت کرد و با خود یک سامانه S-300 PMU آورد.

در تمرین ناتو که در سال 2005 میلادی به وقوع پیوست، F-16، F-15، F-18 و میراژ 2000 شرکت کردند و تعداد جنگنده‌های سرنگون شده در این مانور درس بزرگی به غرب داد و به همین خاطر به سراغ توسعه تسلیحات دوربرد و جنگال رفتند. در طی همان سال‌ها کارایی سامانه S-300V که پادبالستیک است، علیه موشک‌های اسکاد در جنگ خلیج فارس مورد آزمایش قرار گرفت، اما موفق نشد نتایجی مشابه با سامانه دفاع هوایی پاتریوت کسب کند.

علت شکست این نسخه از سامانه در آن سال‌ها، عملکرد نامطلوب کلاهک انفجاری و فیوز بود که بعدها ارتقا یافت. چین که مجهز به S-300 PMU-2 است، بارها این سامانه را آزمایش کرد و کارایی‌اش را به تصویر کشید. اس 300 در این مانورها توانست انواع پهپاد، موشک کروز و مهمات‌های هواپرتاب تاکتیکی مثل بالستیک را دفع کند و شهرت بسیاری در جهان به دست آورد.

به هر حال امروزه شاهد جایگزینی این سامانه با نسخه S-350 و S-400 هستیم که وجه اشتراک‌های بسیاری با اس 300 دارند. گرچه ناتو سعی داشت عملکرد این سامانه را تحت الشعاع قرار دهد، اما به آن‌ها ثابت شد که در یک نبرد شبکه محور با نیروهای آموزش دیده، همچنان کارایی خود را حفظ می‌کند.

کشورهای دارنده سامانه اس 300

اول از همه به کشور خودمان اشاره می‌کنیم که سال‌ها پیش به دنبال خرید سامانه پدافند هوایی S-300 از روسیه بود، اما به علت تحریم‌های سازمان ملل به خاطر برنامه اتمی، میسر نشد. در سال 2015 میلادی بود که روس‌ها اعلام کردند، به زودی اس 300 را به ایران تحویل می‌دهند.

در سال 2017 موفق شدیم S-300 PMU-2 را طی یک قرارداد یک میلیارد دلاری تحویل بگیریم. 4 گردان اس 300 با 150 تیر موشک 48N6 به ما تحویل داده شد. البته یک نوع از موشک‌ها 48N6E2 است که 195 کیلومتر برد دارد و می‌تواند تا ارتفاع 27 کیلومتری، با اهدافی با سرعت 10 هزار کیلومتر بر ساعت درگیر شود. در ادامه فهرست سایر کشورهایی که مجهز به این سپر دفاع هوایی هستند اشاره خواهیم کرد:

• الجزیره – 4 تا 6 گردان S-300 PMU-2
• ارمنستان – S-300PS
• آذربایجان – 2 گردان S-300 PMU-2
• بلاروس – S-300PS و S-300V
• بلغارستان – 10 آتشبار S-300PS
• چین – S-300 PMU-2 و S-300V
• یونان – 2 گردان S-300 PMU-1
• اوکراین – S-300P و S-300V و S-300 PMU
• ونزوئلا – 2 گردان نسخه پادبالستیک S-300VM
• ویتنام – 2 گردان S-300 PMU-1
• مصر – نسخه ضد بالستیک انتی 2500

پیشینه عملیاتی S-300

عملکرد کلی سامانه اس 300 در تمرینات روسیه رضایت بخش و قدرتمند بوده است. بین سال‌های 1991 تا 1993 میلادی، نسخه‌های مختلف آن علیه اهداف بالستیک و سایر پرنده‌ها به کار گرفته شد و نتیجه رهگیری با یک موشک، 90 درصد با 10 درصد خطا بود. چین هم کارایی این سامانه را با یک پهپاد و بمب افکن به چالش کشید که در هر دو موقعیت موفق بود.

شاید نسخه‌های مختلف اس 300 تا به امروز مورد استفاده قرار نگرفته باشند، اما به عنوان سامانه سام، عملکرد مطلوبی داشته‌اند. به اعتقاد بعضی S-300 می‌تواند حتی علیه هواپیماها سایر اهداف پیشرفته خطر قابل توجهی محسوب شود. حتی برخی معتقدند که فروش اف 35 لایتنینگ 2 به اسرائیل، به خاطر دفع سامانه پدافند اس 300 ایران بوده است.

روس‌ها در سال 2010 اعلام کردند که این سامانه پدافندی را در ناحیه آبخازیا مستقر می‌کنند، اما گرجستان این اقدام را نقض حاکمیت خود تلقی کرد. روسیه همچنین پس از ساقط شدن یک فروند سوخو 24 در سوریه، اقدام به استقرار اس 300 و اس 400 در منطقه کرد.

همچنین در سال 2018 میلادی، یکی از سامانه‌های S-200 روسیه که در سوریه مستقر شده بود، یک فروند هواپیمای نظامی روسی را سرنگون کرد و منجر به کشته شدن 15 نیروی نظامی شد. روس‌ها به بهانه دست داشتن اسرائیل در این قضیه، یک سامانه اس 300 در منطقه مستقر کردند.

در گجت نیوز بخوانید: جنگنده اف ۲۲ رپتور در کجا و توسط چه کسانی ساخته می‌شود؟ ستین جزئیات از حمله بامداد ۵ آبان اسرائیل به ایران جنگنده اف ۳۵ لایتنینگ ۲ در کجا و توسط چه کسانی ساخته می‌شود؟ آیا ایلان ماسک در حال طراحی یک جت جنگی است؟