گجت نیوز آخرین اخبار تکنولوژی، علم و خودرو 
مطالعات جدید موسسه تحقیقات آب نشان میدهد تراز آب دریای خزر در ۲۸ سال اخیر بهطور میانگین سالانه ۹ سانتیمتر افت کرده است.
نتایج تازه مطالعات مؤسسه تحقیقات آب نشان میدهد که سطح آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲.۵ متر کاهش یافته است؛ روندی نگرانکننده که بهطور میانگین سالانه حدود ۹ سانتیمتر افت سطح را نشان میدهد. مدلهای شبیهسازی اقلیمی و پیشبینیهای مبتنی بر هوش مصنوعی نیز این یافتهها را تأیید کرده و نشان میدهند که چنانچه روند فعلی ادامه یابد، تراز دریای خزر در دهههای آینده ممکن است دهها سانتیمتر دیگر پایینتر رود.
دلایل علمی و اقلیمی افت تراز آب دریای خزر
دریای خزر، پهنه آبی شگرفی است که از جنوب به ایران، از شمال به روسیه، از غرب به جمهوری آذربایجان و روسیه و از شرق به ترکمنستان و قزاقستان محدود میشود. این منبع آبی که در نگاه دانشمندان گاه بزرگترین دریاچه جهان و گاه کوچکترین دریای بسته سیاره زمین به شمار میرود، در حقیقت بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان است. وسعت آن میان ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر طول و ۱۹۶ تا ۴۳۵ کیلومتر عرض متغیر است و سطح آن حدود ۲۸ متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد قرار دارد که از منظر زمینشناسی و اقلیمشناسی، جایگاه ویژهای برای خزر ایجاد کرده است.
بر اساس یافتههای مؤسسه تحقیقات آب، دکتر معصومه بنیهاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر اعلام کرده است که این دریا از دیرباز با نوسانهای طبیعی سطح آب روبهرو بوده است. دادههای ترازسنجی که حدود دو قرن سابقه ثبت دارد، حاکی از آن است که خزر در دورههایی شاهد افزایش و در دورههایی دچار افت سطح آب بوده، اما از اواسط دهه ۱۳۷۰ به بعد یک روند کاهشی و نسبتاً پایدار بر تراز آن حاکم شده که اکنون به مرز بحرانی رسیده است.
- چرا کشورهای محصور در خشکی هم نیروی دریایی دارند؟
- چطور یکی از بزرگترین دریاچه های جهان به بیابان تبدیل شد؟
- برنامهریزی برای ساخت دریاچه مصنوعی با آب شور به جای دریاچه ارومیه
براساس نتایج این پژوهش، سطح آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲۵۰ سانتیمتر کاهش یافته است که از آن حدود ۹۰ سانتیمتر تنها در فاصلهی سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده است. با تداوم این روند میانگین تراز آب در سال ۱۴۰۳ به حدود منفی ۲۸.۱۵ متر رسیده و از منظر تاریخی، یکی از پایینترین سطوح ثبتشده در دوران را نشان میدهد.
برآوردهای دقیقتر پژوهشگاه نشان میدهد که در مدت چهار سال گذشته حدود ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده که معادل چند برابر کل مصرف سالانه آب در ایران است.
به گفته دکتر بنیهاشمی، اگر شرایط فعلی یعنی افزایش دمای منطقه، کاهش بارشها، تغییر چرخهی روانابها و کاهش ورودی آب از رودخانهی ولگا (اصلیترین منبع تأمین آب خزر) ادامه یابد، در سال ۱۴۰۴ سطح آب از رکورد پایینترین تراز ثبتشده در طول ۵۰۰ سال اخیر نیز عبور خواهد کرد. این افت بیسابقه نهتنها اکوسیستمهای ساحلی و تالابی در سواحل جنوبی را تهدید میکند، بلکه مستقیماً بر معیشت صیادان، بنادر تجاری، گردشگری ساحلی و حتی تغییر خطوط مرزی آبی کشورها اثر میگذارد.
پیامدهای افزایش دمای سطح آب خزر طی 9 سال گذشته
طبق گفته معصومه بنیهاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر در مؤسسه تحقیقات آب، بررسیهای انجامشده نشان میدهد روند افت تراز آب دریای خزر طی سالهای اخیر بهطرز نگرانکنندهای شتاب گرفته است. بر اساس دادههای ثبتشده نرخ کاهش سالانه تراز آب که در فاصله ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۶ تنها حدود دو تا سه سانتیمتر در سال بوده، اکنون به بیش از ۲۰ سانتیمتر در سال رسیده است.
این وضعیت از تغییرات گسترده اقلیمی در سراسر حوضه آبریز خزر و کاهش ورودی آب ناشی میشود. نوسانات تراز آب خزر بهشدت تحت تأثیر شرایط هیدرواقلیمی منطقه قرار دارد؛ چراکه ورودی آب آن عمدتاً از طریق رواناب رودخانهها و بارش مستقیم بر سطح دریا تأمین میشود، در حالیکه تبخیر از سطح آب اصلیترین عامل خروج آن است. بنابراین کوچکترین دگرگونی در دمای هوا، میزان بارش یا رطوبت منطقه میتواند بیلان آبی این دریا را بر هم زند و روند کاهش تراز را تشدید کند.
بنیهاشمی توضیح داد که طی نه سال گذشته میانگین دمای سطح آب خزر پیوسته بالاتر از مقدار نرمال بلندمدت بوده است و این الگوی روبهافزایش کاملاً همسو با پدیده گرمایش جهانی و تغییر اقلیم جهانی است. افزایش دما موجب تبخیر بیشتر، کاهش محسوس ذخیره آبی و دشواری جبران آن از سوی رودخانهها شده است؛ در حالیکه آورد رودخانهها نیز در سالهای اخیر سیر نزولی را تجربه کردهاند.
دریای کاسپین تا ۲۵ سال آینده کمعمقتر میشود
مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر همچنین از اجرای مطالعهای جامع برای پیشبینی تغییرات تراز آب دریای خزر تا افق ۲۰۵۰ خبر داد که توسط پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب در حال انجام است. در این طرح برای نخستین بار در سطح ملی از دو شیوه موازی و مکمل استفاده میشود:
نخست، توسعه مدلهای بیلان آبی مبتنی بر سناریوهای اقلیمی که ورودیها و خروجیهای آبی در شرایط مختلف اقلیمی آینده را شبیهسازی میکند؛ و دوم بهکارگیری روشهای هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای پیشبینی مستقیم تراز آب بر پایه دادههای تاریخی، متغیرهای اقلیمی و روندهای مکانی و زمانی ثبتشده است.
- دریای خزر بزرگترین دریاچه جهان نیست!
- فاجعه در شمال؛ میزان آب دریای خزر 3 کیلومتر عقب نشینی کرده است
- عربستان با بودجه میلیاردی، وسط بیابان دریاچه مصنوعی میسازد + عکس
- با خطرناک ترین دریاهای جهان آشنا شوید؛ وقتی قدرت طبیعت باورکردنی نیست
بر پایه نتایج این پژوهش، چشمانداز آینده چندان امیدوارکننده نیست. حتی در سناریوهای خوشبینانه نیز احتمال کاهش معنادار سطح آب بسیار زیاد است. پیشبینیها نشان میدهد که در صورت تحقق سناریوی مطلوب، تراز آب تا سال ۲۰۵۰ حدود ۱.۸ متر افت خواهد کرد، در سناریوی میانی کاهش نزدیک به ۳ متر انتظار میرود و در حالت بدبینانه کاهش بیش از ۴ متر دور از ذهن نیست.
چنین میزان افتی در یک بازه ۲۵ ساله میتواند به معنای عقبنشینی قابلتوجه خطوط ساحلی، خشکشدن بخشهایی از سواحل جنوبی، افزایش شوری موضعی آب و تهدید جدی برای اکوسیستمهای حساس ساحلی باشد.
پیامدهای اقتصادی و زیستمحیطی برای سواحل جنوبی
دکتر معصومه بنیهاشمی تأکید کرد که بخش عمده افت کمسابقه تراز آب دریای خزر ناشی از تداوم روند افزایشی دما و افزایش چشمگیر میزان تبخیر سالانه از سطح دریا است. وی با اشاره به پیامدهای گسترده افت سطح آب دریای خزر، هشدار داد که این کاهش میتواند به تغییرات بنیادین سیمای ساحلی و زیستمحیطی منطقه منجر شود. از جمله، زیرساختهای ساحلی، بنادر تجاری و گردشگری، مسیرهای دریانوردی، تأسیسات شیلات، آبگیر نیروگاهها، تالابها و زیستبومهای حساس ساحلی در معرض خطر مستقیم قرار دارند.
وی تأکید کرد که در سواحل جنوبی خزر به دلیل تراکم بالای جمعیت، تمرکز تاسیسات صنعتی و انرژی و وجود زیستگاههای ویژه گونههای بومی، این وضعیت از اهمیت مضاعفی برخوردار است و میتواند به بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی جدی منجر شود. مدیر مرکز مطالعات دریای خزر افزود که حاصل تحلیلهای بلندمدت مؤسسه تحقیقات آب نشان میدهد خزر بهتدریج در حال گذار از یک سامانه با نوسانات طبیعی بلندمدت به سامانهای بهشدت متأثر از تغییر اقلیم جهانی است.
این دگرگونی نهفقط یک تغییر فیزیکی در سطح آب، بلکه نشانهای از تحول بنیادین در رفتار اقلیمی کل حوضهی آبریز بهشمار میرود؛ جایی که کاهش ورودی رودخانهها، افزایش دمای سطح و تغییر الگوهای تبخیر، تعادل آن را بهصورت پایدار برهم زدهاند. به گفتهی بنیهاشمی، در چنین شرایطی رویکرد اصلی کشورهای ساحلی و نهادهای مسئول نباید بر تلاش برای بازگرداندن تراز گذشتهی دریا متمرکز باشد، بلکه بر سازگاری هوشمندانه با شرایط جدید تمرکز کند.