روسیه پنج بار خواست جایگزین جنگنده میگ 31 را بسازد، اما همه جانشینانش شکست خوردند

میگ ۳۱، جنگنده رهگیر کهنه‌کار روس‌ها، در طول سه دهه گذشته پنج بار با تلاش برای جایگزینی مواجه شد اما هر بار جانشینانش نتوانستند به پرواز درآیند.

جنگنده میگ ۳۱ (MiG-31) که اولین پرواز خود را در سال ۱۹۷۵ تجربه کرد، به سرعت به‌عنوان سریع‌ترین هواپیمای رزمی عملیاتی جهان شناخته شد. این هواپیمای قدرتمند با نام مستعار فاکس‌هاند (Foxhound)، نقشی حیاتی در دفاع هوایی روسیه ایفا می‌کند. با این حال، علی‌رغم تلاش‌های مداوم برای مدرن‌سازی نیروی هوایی، روسیه در طول سه دهه اخیر نتوانسته جانشینی مناسب برای این رهگیر افسانه‌ای بیابد. عدم موفقیت در توسعه یک جایگزین، سوالاتی جدی را در مورد آینده توانایی‌های دفاع هوایی روسیه مطرح می‌کند.

میگ ۳۱ ام: جانشین برتر که هرگز به تولید نرسید

توسعه میگ ۳۱ ام (MiG-31M)، معروف به سوپر فاکس‌هاند (Super Foxhound)، در سال ۱۹۸۴ آغاز شد و اولین پرواز خود را در ۲۱ دسامبر ۱۹۸۵ انجام داد. هفت نمونه پروازی از این مدل ساخته شد، اما یکی از آن‌ها در ۹ آگوست ۱۹۹۱ سقوط کرد؛ درست ده روز قبل از کودتایی که به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی منجر شد و سرنوشت برنامه را رقم زد.

این جنگنده بهبودهای قابل توجهی شامل رادار بزرگ‌تر Zaslon-M و قابلیت حمل شش موشک را به ارمغان آورد. در آوریل ۱۹۹۴، این مدل توانست با موشک R-37 یک هدف را در فاصله ۳۰۰ کیلومتری منهدم کند که در آن زمان رکورد طولانی‌ترین درگیری هوابه‌هوا محسوب می‌شد. با وجود آمادگی برای تولید انبوه، فروپاشی اقتصادی پس از شوروی مانع از تولید آن شد. فناوری‌های توسعه‌یافته برای میگ ۳۱ ام، مانند رادار Zaslon-M و موشک R-37، به مدل‌های ارتقایافته فعلی میگ ۳۱ بی ام (MiG-31BM) و بی اس ام (MiG-31BSM) منتقل شد و در عمل قابلیت‌های جانشین، به همان جنگنده‌ای رسید که قرار بود بازنشسته شود.

قبرستان پروژه‌های فضایی: از ۷۰۱ تا قاتل ماهواره

میکویان ۷۰۱ (Mikoyan 701) یا ایزدیلیه ۷.۰۱ (izdeliye 7.01) یک مفهوم رهگیر دوربرد جدید بود که قرار بود ماموریت فاکس‌هاند را به قرن ۲۱ ببرد. این برنامه در سال ۱۹۹۳ به‌طور کامل لغو شد و هرگز از مرحله طراحی فراتر نرفت. دو مطالعه پیگیرانه دیگر از همان دهه (MiG-301 و MiG-321) حتی به این مرحله هم نرسیدند.

جنگنده میگ ۳۱ دی (MiG-31D) یا ایزدیلیه ۰۷ (izdeliye 07)، یک مدل ویژه برای نابودی ماهواره‌ها بود. دو نمونه اولیه از این مدل ساخته شد و آزمایش‌هایی را با موشک‌های ضدماهواره انجام داد، اما بودجه آن نیز حدود سال ۱۹۹۳ به پایان رسید و پروژه متوقف شد. ماموریت‌های فضایی که امروزه برای میگ ۴۱ (MiG-41) تبلیغ می‌شود، بیش از سی سال پیش با این مدل آزمایش و کنار گذاشته شده بودند. حتی در سال ۲۰۱۸، هنگامی که روسیه آزمایش‌های ضدماهواره‌ای با موشک Burevestnik را از سر گرفت، این موشک را روی یک میگ ۳۱ اصلاح شده نصب کرد.

میگ ۴۱: یک وعده طولانی‌مدت و بدون تحقق

میگ ۴۱ (MiG-41) برای اولین بار حدود ۱۲ سال پیش به صورت عمومی مطرح شد و به عنوان جایگزینی برای جنگنده میگ ۳۱ وعده داده شد. مسئولان مختلف تاریخ‌های متفاوتی را برای اولین پرواز یا ورود به خدمت آن اعلام کرده‌اند (مانند سال ۲۰۲۳ یا ۲۰۲۵)، اما تا کنون هیچ نمونه اولیه قابل مشاهده یا حتی یک عکس از آن منتشر نشده است.

این پروژه اکنون بیشتر یک مفهوم طولانی‌مدت است تا یک برنامه عملیاتی که به واقعیت نزدیک باشد. سرعت فراصوت بیش از ۴ ماخ، عملیات در لبه فضا، و حمل تسلیحات ضدماهواره‌ای از جمله مشخصات وعده داده شده برای آن است که بسیاری از تحلیلگران در تحقق آن‌ها تردید دارند. اینها همان مأموریت‌هایی هستند که برای MiG-31D لغوشده نیز در نظر گرفته شده بود.

واقعیت ناوگان: تنها اپراتور سریع‌ترین هواپیمای جنگی جهان

تعداد جنگنده‌های ارتقایافته میگ ۳۱ بی ام (MiG-31BM) و بی اس ام (MiG-31BSM) روسیه، بین ۸۵ تا ۱۳۱ فروند تخمین زده می‌شود. علاوه بر این، چندین ده فروند از هواپیماهای میگ ۳۱ دیگر نیز به مدل‌های K و I برای حمل موشک بالستیک کینژال (Kinzhal) تبدیل شده‌اند.

در سال ۲۰۲۰، روسیه عمر مفید بدنه این هواپیماها را از ۲۵۰۰ به ۳۵۰۰ ساعت پرواز افزایش داد و امکان خدمت‌رسانی آن‌ها را حداقل تا سال ۲۰۳۰ فراهم کرد. قزاقستان، تنها اپراتور دیگر این جنگنده در تاریخ، در سال ۲۰۲۳ ناوگان خود را بازنشسته کرد و روسیه را تنها اپراتور این نوع هواپیما باقی گذاشت.

این هواپیما در جنگ اوکراین نقش مهمی ایفا کرده است؛ مدل‌های BM روزانه تا ۶ موشک R-37M شلیک می‌کردند و مدل‌های K با حمل موشک کینژال، هشدارهای هوایی گسترده‌ای را در سراسر اوکراین به دنبال داشتند. اما همین جنگنده‌های قدیمی نیز در حال حاضر در حال نابودی روی زمین هستند؛ چندین نمونه در حملات اوکراین به پایگاه‌های بلبک و کریمه منهدم یا آسیب دیده‌اند.

چرا میگ ۳۱ همچنان پرواز می‌کند؟

یکی از دلایل اصلی بقای جنگنده میگ ۳۱ این است که مسیر ارتقاء مدل‌های BM/BSM، بخش عمده‌ای از قابلیت‌های میگ ۳۱ ام را با کسری از هزینه یک نوع جدید ارائه داد. این منطق مشابه عمر طولانی بمب‌افکن B-52 در آمریکا است.

ممکن است ماموریت‌های تبلیغاتی میگ ۴۱، مانند مقابله با سلاح‌های هایپرسونیک یا مبارزه در لبه فضا، واقعا به فناوری‌هایی نیاز داشته باشند که هنوز وجود ندارند، و نساختن آن به جای شکست، نوعی احتیاط باشد. کشوری که درگیر یک جنگ پرهزینه است، استفاده بهتری برای روبل‌های خود نسبت به یک پروژه پرستیژی با سرعت ۴ ماخ دارد.

بیشتر بخوانید

• پروژه جاه‌طلبانه GCAP شتاب گرفت؛ جنگنده نسل آینده بریتانیا، ایتالیا و ژاپن در راه است
• آمریکا میلیاردها دلار برای مقابله با یک جنگنده خیالی شوروی هزینه کرد
• بزرگترین ضعف جنگنده پنهانکار J-20 چین؛ نه در هواپیما، که در خلبانان است!
• تحویل جنگنده بمب‌افکن‌های جدید سوخو 34 به ارتش روسیه

با این حال، عمر بدنه هواپیماها بر اساس ساعت پرواز به پایان می‌رسد، نه استدلال‌ها، و تمدید عمر ۳۵۰۰ ساعته، حداکثر تا سال ۲۰۳۰ را تضمین می‌کند. در حالی که افق زمانی میگ ۴۱ همچنان به دهه ۲۰۳۰ میلادی عقب‌نشینی می‌کند. در نهایت، میگ ۳۱ پنجاه سال پس از اولین پروازش، همچنان تنها رهگیر باقی‌مانده است، زیرا روسیه هیچ چیزی را طراحی نکرده که بتواند جایگزین آن شود.