داسو رافال و یوروفایتر تایفون قرار بود یک جنگنده واحد باشند

جنگنده‌های داسو رافال و یوروفایتر تایفون، دو پرنده شکاری پیشرفته در نیروی هوایی اروپا هستند. اما کمتر کسی از داستان شکل‌گیری و برنامه‌ای مشترک آگاه است که آن‌ها را از هم جدا کرد.

امروزه نیروی هوایی کشورهای اروپایی در حال توسعه و مدرن‌سازی سریع است. این اقدام نه‌تنها به دلیل جنگ اوکراین و روسیه و افزایش تنش با روس‌ها صورت می‌گیرد، بلکه حاکی از درکی عمیق از پرخطر بودن وابستگی به پلتفرم‌های آمریکایی نظیر F-35 است. در این میان، رقابت و همکاری میان کشورهای اروپایی برای طراحی و ساخت جنگنده‌های بومی، به شکل‌گیری دو جنگنده پیشرفته نسل ۴.۵ منجر شده است.

ریشه‌های یک پروژه واحد اروپایی

ریشه جنگنده‌های داسو رافال (Dassault Rafale) و یوروفایتر تایفون (Eurofighter Typhoon) به تلاشی مشترک در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی بازمی‌گردد. در آن زمان، کشورهای اروپایی به دنبال توسعه یک جنگنده نسل بعدی برای جایگزینی هواپیماهای قدیمی دوران جنگ سرد بودند که به برنامه EFA یا European Fighter Aircraft مشهور شد. این برنامه در ابتدا بریتانیا، آلمان، ایتالیا، اسپانیا و فرانسه را شامل می‌شد.

با این حال، فرانسه در سال ۱۹۸۵ به دلیل اختلاف نظر بر سر الزامات طراحی و کنترل صنعتی از این برنامه خارج شد. پاریس یک هواپیمای سبک‌تر و قابلیت فعالیت از روی ناو هواپیمابر را می‌خواست که قادر به انجام چندین نوع ماموریت باشد. در مقابل، شرکای باقی‌مانده بر روی یک هواپیمای بزرگ‌تر با بهینه‌سازی برای برتری هوایی – به‌ویژه رهگیری هواپیماهای شوروی با سرعت و ارتفاع بالا – تاکید داشتند.

در نتیجه، برنامه EFA به دو بخش تقسیم شد. فرانسه به‌طور مستقل، رافال را از طریق شرکت داسو اوییشن (Dassault Aviation) توسعه داد، در حالی که بریتانیا، آلمان، ایتالیا و اسپانیا به توسعه یوروفایتر تایفون ادامه دادند. این جدایی، پیامدهای بلندمدتی به دنبال داشت؛ رافال به یک پلتفرم کاملا مستقل فرانسوی تبدیل شد، در حالی که تایفون توسط کنسرسیومی چندملیتی مدیریت می‌گردد.

تفاوت‌های فلسفه طراحی داسو رافال و یوروفایتر تایفون

مهم‌ترین تفاوت فنی بین رافال و تایفون، در فلسفه کلی طراحی آن‌ها نهفته است. جنگنده داسو رافال از ابتدا به‌عنوان یک هواپیمای «چندمنظوره» (Omnirole) ساخته شد، به این معنی که برای انجام انواع ماموریت‌ها در یک پرواز طراحی شده است. این ماموریت‌ها شامل نبرد هوا به هوا، حمله دقیق، شناسایی و حتی تحویل کلاهک هسته‌ای برای بازدارندگی هوایی فرانسه می‌شود. همچنین این جنگنده قابلیت فعالیت از روی ناو هواپیمابر را دارد که نیازمند تقویت ساختاری و سیستم‌های فرود خاص بود.

در مقابل، یوروفایتر تایفون در ابتدا به‌عنوان یک جنگنده برتری هوایی طراحی شد. نقش اصلی آن غلبه بر هواپیماهای دشمن در نبردهای با شدت بالا بود و بر سرعت، نرخ اوج‌گیری و مانورپذیری تاکید داشت. با گذشت زمان، قابلیت‌های حمله زمینی نیز به تایفون اضافه شد، اما این قابلیت‌ها به‌جای این‌که از ابتدا در طراحی هواپیما گنجانده شوند، در مراحل بعدی اضافه شدند.

کارایی و حضور جهانی در میدان نبرد

تفاوت در فلسفه طراحی این دو جنگنده، در نحوه استفاده آن‌ها در عملیات‌های واقعی نیز منعکس شده است. رافال استفاده رزمی گسترده‌ای در چندین جبهه داشته است. فرانسه آن را در افغانستان، لیبی، عراق و سوریه به کار گرفته و هم ماموریت‌های گشت‌زنی هوا به هوا و هم حملات دقیق را انجام داده است. انعطاف‌پذیری عملیاتی این پلتفرم به موفقیت صادراتی آن نیز کمک کرده است. کشورهایی از جمله هند، مصر، قطر و امارات متحده عربی، رافال را خریداری کرده‌اند و معاملات اغلب بر توانایی هواپیما در انجام طیف وسیعی از ماموریت‌ها بدون نیاز به انواع مختلف هواپیما متمرکز است.

تایفون نیز حضور رزمی داشته، از جمله در عملیات ناتو در لیبی در سال ۲۰۱۱ که ابتدا بر گشت‌زنی‌های هوایی تمرکز داشت و سپس ماموریت‌های تهاجمی را نیز انجام داد. با این حال، نقش اصلی این هواپیما، پلیس هوایی و ماموریت‌های واکنش سریع در سراسر اروپا باقی مانده است، جایی که هواپیماهای روسی را در حریم هوایی ناتو رهگیری و نظارت می‌کند. موفقیت صادراتی تایفون اما کمی متفاوت بوده است؛ رافال به‌عنوان یک جنگنده چندمنظوره و انعطاف‌پذیر خط مقدم به‌طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفته، در حالی که تایفون حتی با گسترش قابلیت‌هایش، یک گزینه تخصصی‌تر باقی مانده است.

آینده جنگنده‌های نسل ۴.۵ اروپا

پیش‌بینی می‌شود که هر دو جنگنده داسو رافال و یوروفایتر تایفون تا دهه ۲۰۴۰ در خدمت باقی بمانند، اما به‌طور فزاینده‌ای تحت‌الشعاع دو تحول عمده قرار گرفته‌اند. نخست، سلطه رو به رشد F-35 ساخت ایالات متحده است که توسط چندین کشور اروپایی از جمله بریتانیا، ایتالیا و هلند به‌دلیل قابلیت‌های رادارگریزی و یکپارچگی با سیستم‌های ناتو خریداری شده است. دوم، ظهور دو برنامه رقیب برای جنگنده ششمین نسل اروپا است.

بیشتر بخوانید

• نسل جدید جنگنده Super Eurofighter Typhoon به یک جنگنده چندمنظوره فوق‌العاده ارتقا پیدا کرد
• F-35 را فراموش کنید؛ داسو رافال در حال تبدیل شدن به انتخاب نخست ارتش‌ها است
• یوروفایتر تایفون دربرابر داسو رافال؛ مقایسه فنی و بازار دو جنگنده برتر اروپا

سیستم هوایی رزمی آینده (FCAS) که توسط فرانسه، آلمان و اسپانیا رهبری می‌شود، در نهایت برای جایگزینی رافال و برخی از ناوگان‌های تایفون در نظر گرفته شده است. در همین حال، بریتانیا، ایتالیا و ژاپل در حال توسعه برنامه هوایی رزمی جهانی (GCAP) که اغلب به عنوان تمپست (Tempest) شناخته می‌شود، به‌عنوان جانشین تایفون هستند.