کاهش شدید سطح آب دریای خزر دانشمندان را نگران کرد؛ بزرگ‌ترین دریاچه جهان خشک می‌شود؟

0 ارسال شده توسط: ایمان احمدیان 03 تیر 1405 ساعت 20:00

کاهش سطح آب دریای خزر با سرعتی بی‌سابقه در حال وقوع است و فعالیت‌های انسانی نقشی محوری در این بحران زیست‌محیطی دارند که آینده بزرگ‌ترین دریاچه جهان را به خطر می‌اندازد.

دریای خزر به عنوان بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در کره زمین، همواره نوسانات طبیعی سطح آب را تجربه کرده است. اما بررسی‌های جدید، روندی نگران‌کننده را آشکار کرده که فراتر از چرخه‌های طبیعی است. این پژوهش عمیق، انگشت اتهام را به سمت تصمیمات انسانی در سدسازی، انحراف مسیر رودخانه‌ها و عدم هماهنگی میان پنج کشور ساحلی (ایران، روسیه، ترکمنستان، آذربایجان و قزاقستان) نشانه می‌رود.

کاهش سطح آب دریای خزر؛ عوامل اصلی چیست؟

مطالعه جدیدی که در نشریه Earth’s Future منتشر شده است، با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و سوابق هیدرولوژیکی زمینی از رودخانه‌های کشورهای ساحلی، نشان می‌دهد که جریان ورودی آب به دریای خزر طی سه دهه گذشته به شدت کاهش یافته است. بر خلاف تصور رایج، کاهش بارندگی دلیل اصلی این وضعیت نیست؛ حتی بارندگی در حوضه رود ولگا که حدود ۸۰ درصد از آب ورودی به خزر را تأمین می‌کند، کمی افزایش داشته است.

اگرچه تغییرات اقلیمی نقش دارد و تحلیل‌ها افزایش قابل توجه تبخیر در منطقه را تأیید می‌کنند، اما تبخیر تنها حدود ۴۰ درصد از کاهش مشاهده‌شده آب از اواسط دهه ۱۹۹۰ را توضیح می‌دهد. ۶۰ درصد باقی‌مانده عمدتاً به فعالیت‌های انسانی نسبت داده می‌شود. رود ولگا برای دهه‌ها به شدت مورد دستکاری قرار گرفته است. سدها، مخازن، استفاده برای آبیاری، مصرف صنعتی و سیستم‌های ناوبری، هیدرولوژی حوضه را به طور بنیادی تغییر داده‌اند. یکی از مثال‌های مهم، سیستم کانال ولگا-دن است که حوضه خزر را به دریای سیاه متصل می‌کند و باعث انحراف آب از سیستم خزر می‌شود.

پیامدهای گسترده بحران دریای خزر

از اواسط دهه ۱۹۹۰، دریای خزر حدود ۲۴,۰۰۰ کیلومتر مربع از مساحت خود را از دست داده که تقریباً معادل مساحت جزیره سیسیل است. سطح آب این دریا حدود ۲ متر افت کرده است. بخش شمالی کم‌عمق دریای خزر که از نظر زیست‌محیطی یکی از پربارترین مناطق است، به سرعت در حال خشک شدن است. این منطقه زیستگاه حیاتی برای ماهیگیری، تالاب‌ها، پرندگان مهاجر و محل تخم‌ریزی ماهیان خاویاری محسوب می‌شود.

کاهش سطح آب همچنین باعث افزایش غلظت کلروفیل-A در شمال خزر شده که نشان‌دهنده فعالیت جلبکی و کاهش کیفیت آب است؛ شرایطی ایده‌آل برای رشد جلبک‌های مضر. این بحران تنها زیست‌محیطی نیست. منطقه خزر در مرکز کریدورهای اصلی انرژی و تجارت قرار دارد. مسیرهای حمل‌ونقل شمال-جنوب روسیه و طرح کمربند و جاده چین، زیرساخت‌های نفت و گاز دریایی و شبکه‌های کشتیرانی منطقه‌ای، همگی به پایداری و قابلیت ناوبری دریای خزر وابسته هستند. کاهش سطح آب، بنادر، مسیرهای کشتیرانی و زیرساخت‌های ساحلی را تهدید می‌کند و با کاهش عمق، ظرفیت حمل بار و هزینه‌های حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد.

بیشتر بخوانید

راهکارهای نجات دریای خزر؛ فرصت هنوز هست؟

برخلاف اقیانوس‌ها، دریاهای داخلی نمی‌توانند به گردش جهانی برای جبران سوءمدیریت محلی تکیه کنند. بقای آنها مستقیماً به رفتار کشورهای همسایه بستگی دارد. دریای خزر توسط کشورهایی با منافع استراتژیک رقابتی، سیستم‌های حکمرانی ناهمگون و شفافیت محدود در استفاده از آب احاطه شده است. این تکه‌تکه شدن به یکی از بزرگ‌ترین خطرات پیش‌روی دریا تبدیل شده است. با وجود توافقات منطقه‌ای مانند کنوانسیون آکتائو ۲۰۱۸، هنوز هیچ سیستم جامع و قابل اجرایی برای تخصیص آب، نظارت هیدرولوژیکی یا حفاظت زیست‌محیطی در حوضه وجود ندارد.

دولت‌ها اغلب ترجیح می‌دهند کاهش آب را به تغییرات اقلیمی نسبت دهند تا مسئولیت را از خود دور کنند، اما این وضعیت نتیجه مستقیم انتخاب‌های سیاسی است: سدسازی، انحراف آب، تخریب تالاب‌ها و توسعه بی‌رویه نفت و گاز بدون در نظر گرفتن پایداری هیدرولوژیکی. خطر فراتر از کوچک شدن صرف است؛ عبور از آستانه‌های زیست‌محیطی می‌تواند بازیابی را تقریباً غیرممکن کند، مانند سرنوشت غم‌انگیز دریاچه آرال. دریای خزر هنوز به آن مرحله نرسیده، اما علائم هشدار دهنده به وضوح دیده می‌شود.

برای کند کردن این روند هنوز فرصت هست، اما نیاز به هماهنگی بلندمدت میان کشورهای منطقه است تا ثبات هیدرولوژیکی بر منافع کوتاه‌مدت و رقابت‌های ژئوپلیتیک ارجحیت یابد. این شامل شفافیت در حسابداری آب (ردیابی و اشتراک‌گذاری عمومی داده‌ها در مورد میزان برداشت آب توسط هر کشور برای کشاورزی و صنعت)، و مدیریت مشترک سدها برای تضمین جریان‌های زیست‌محیطی ضروری است. کشورهای ساحلی باید بپذیرند که دریای خزر فراتر از یک کریدور انرژی یا مسیر کشتیرانی، یک سیستم آبی شکننده است. طبیعت در نهایت عواقب نادیده گرفتن محدودیت‌های خود را بر جوامع تحمیل می‌کند و دریای خزر این پیام را آغاز کرده است.