کلاه‌خودهای جنگی ساسانی نشان دادند ایرانیان باستان در فناوری فلزکاری پیشرفته استاد بودند

بررسی کلاه‌خودهای جنگی ساسانی نشان می‌دهد فناوری برنج‌کاری در ایران باستان بسیار پیشرفته بوده و فلزکاران ساسانی در ساخت آلیاژهای مسی، مهارتی بی‌نظیر داشتند.

برای مدت‌ها، دانش ما از فناوری فلزکاری در امپراتوری ساسانی محدود بود. پژوهشگران موزه بریتانیا و دانشگاه کمبریج، با بررسی آثار فلزی از شهرهای باستانی مرو و نینوا، به درک عمیق‌تری از چگونگی استفاده از برنج در این دوران دست یافته‌اند. این مطالعات پیچیدگی‌های آلیاژهای مس و مهارت فلزکاران ساسانی را روشن کرده است.

فناوری برنج‌کاری ساسانی: گستردگی و پیچیدگی‌های اولیه

مطالعات جدید روی مصنوعات فلزی امپراتوری ساسانی نشان می‌دهد که فناوری برنج‌کاری ساسانی در ایران باستان بسیار زودتر و به اشکال متنوع‌تری از آنچه قبلاً تصور می‌شد، رواج داشته است. محققان با بررسی آثار مربوط به قرون ۴ تا ۷ میلادی، ردپای برنج را در جواهرات، اتصالات و به‌ویژه کلاه‌خودهای نظامی ساسانی کشف کرده‌اند. این یافته‌ها به مهارت بالای فلزکاران باستانی اشاره دارد که رفتار آلیاژهای مختلف مس را به‌خوبی درک کرده و مواد را با دقت انتخاب می‌کردند.

برنج برخلاف برنز که ترکیبی از مس و قلع است، آلیاژی از مس و روی محسوب می‌شود. تولید برنج در دوران باستان نیازمند دانش فنی قابل توجهی بود. پیش از ابداع تقطیر روی، صنعتگران از روشی به نام «سیمانته شدن» استفاده می‌کردند که در آن مس، سنگ معدن روی و زغال چوب را با هم حرارت می‌دادند تا بخار روی جذب مس شود؛ فرآیندی که معمولاً برنجی با سطوح روی کمتر از ۳۰ درصد تولید می‌کرد. کاوش‌ها در مرو قطعات فلزی متعلق به چندین قرن اشغال ساسانی را به دست آورد. محققان ده‌ها شیء از جمله قطعات به‌خوبی حفظ‌شده و مواد به‌شدت خورده‌شده را تحلیل کردند. اولین یافته‌های برنجی مربوط به قرون ۴ و ۵ میلادی شامل تکه‌ای دستبند، یک حلقه، اتصالات و یک سنجاق سر تزیین‌شده با لاجورد و شیشه رنگی بود.

این اشیاء اولیه در قالب ریخته‌گری شده بودند و تحلیل شیمیایی تفاوت‌های زیادی در میزان روی، از حدود ۲ تا ۲۷ درصد، را نشان داد. این تنوع بیانگر منابع فلزی مختلف است؛ احتمالاً فلزکاران از برنج قدیمی استفاده مجدد می‌کردند، برنج را با برنز مخلوط می‌کردند یا با منابع ناهموار مواد تازه کار می‌کردند. برخی قطعات حاوی سرب اضافی بودند که به جریان یافتن فلز مذاب در حین ریخته‌گری کمک می‌کرد. در این مرحله اولیه، برنج به دلیل رنگ طلایی‌اش، بیشتر با ظاهر و ارزش اجتماعی مرتبط بود و برای جواهرات و اقلام نمایشی استفاده می‌شد.

بیشتر بخوانید

• اولفبرت، شمشیری که با فناوری آینده ساخته شده است
• مار تپه‌ای اوهایو؛ سازه مرموزی که قدمت و سازندگانش با تئوری‌های فضایی گره خورده است
• کشف سر مجسمه‌ای شبیه آثار روم باستان در مکزیک؛ آیا رومی‌ها قبل از کریستف کلمب به آمریکا رسیده بودند؟

نوآوری در کلاه‌خودهای جنگی ساسانی: از زیبایی تا کاربرد نظامی

مواد ساسانی متاخر، داستان متفاوتی را روایت می‌کنند. مصنوعات مربوط به قرون ۶ و ۷ میلادی، شامل مهره‌های برنجی، اتصالات و اشیاء ساخته‌شده از ورق فلز هستند که از طریق چکش‌کاری شکل گرفته‌اند. در این دوره، صنعتگران از مزایای برنج به‌عنوان یک ماده قابل کار بهره می‌بردند. برنج با محتوای روی متوسط، در حین چکش‌کاری سرد، نسبت به برنز کارپذیرتر باقی می‌ماند. فلزکاران می‌توانستند ورق‌های برنجی را با مشکلات کمتری از ترک خوردن یا سخت شدن سریع، برش داده، شکل داده، سوراخ کرده و پرچ کنند.

نمونه بارز این پیشرفت از نینوا به دست آمده است. پژوهشگران چهار کلاه‌خود متاخر ساسانی را بررسی کردند که از معدود نمونه‌های شناخته‌شده از نوع خود هستند. این کلاه‌خودها از طراحی قطعه‌بندی‌شده‌ای متشکل از چندین صفحه متصل به هم، به‌جای یک پوسته یکپارچه، بهره می‌بردند. تحلیل علمی، روش‌های ساخت دقیق را آشکار کرد. یکی از کلاه‌خودها شامل صفحات آهنی بود که با ورق‌های نازک برنج پوشانده شده بودند. برنج در اطراف لبه‌های آهن تا شده و نوارهای برنجی و پرچ‌ها به نگه داشتن کلاه‌خود کمک می‌کردند.

ارتباط نظامی این فلز در چندین یافته برجسته است. کلاه‌خودهای مشابهی از شمال ایران نیز دارای قطعات برنجی هستند. یک زره پولکی برنجی از قصر ابونصر در نزدیکی شیراز نیز همین الگو را دنبال می‌کند. این نمونه‌ها به نقش نظامی گسترده‌تر برنج در اواخر امپراتوری ساسانی اشاره دارند. چنین نقشی با یک ارتش بزرگ و سازمان‌یافته که به تجهیزات استاندارد، سیستم‌های تعمیر و عرضه ثابت مواد متکی بود، مطابقت داشت. تقاضای نظامی در مقیاس وسیع برای برنج، نیازمند تولید منظم و احتمالاً دخالت دولت در کنترل منابع و تولید بود.

تیم تحقیقاتی همچنین مواد ساسانی را با اشیاء برنجی دوره اسلامی مرو که مربوط به قرن ۹ میلادی است، مقایسه کرد. تفاوت آشکار بود: اشیاء دوره اسلامی دارای سطوح روی بالاتر، ناخالصی‌های کمتر و نشانه‌هایی از تولید استانداردتر بودند. این تغییر، ارزش‌گذاری مردم نسبت به این ماده را دگرگون کرد. در دوره ساسانی، برنج نسبتاً کمیاب به نظر می‌رسید و یک شیء برنجی به دلیل خود فلز، منزلت کسب می‌کرد. اما تا دوره اسلامی، دسترسی گسترده‌تر، ارزش این منزلت را کاهش داد و مهارت و کیفیت ساخت، مهم‌تر از ماده خام شد.